ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΕ ΘΕΜΑ: ΝΕΑ ΚΡΙΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΑΞΗ

 Την Παρασκευή 25 Σεπτεμβρίου στο βιβλιοκαφέ Έναστρον πραγματοποιήθηκε με επιτυχία το Κοινωνικό Εργαστήριο του Καθ. Β. Φιοραβάντε με θέμα: "Νέα Κριτική Θεωρία και Πράξη". 

      Δύο θέσεις για την εγελιανή διαλεκτική

 (από τις πανεπιστημιακές παραδόσεις του Τέοντορ Αντόρνο:

    Εισαγωγή στη διαλεκτική) [1958]^[1]

                    

                       Σταθερή στόχευση του καθηγητή Β.Φιοραβάντε αποτελεί η σύλληψη της διαλεκτικής θεωρίας και πράξης. Στο παρόν κείμενο γίνεται ανασυγκρότηση δυο θέσεων του γερμανού φιλοσόφου Τέοντορ Αντόρνο για την εγελιανή διαλεκτική απ’ όπου ανακύπτει: κατά πρώτον ότι η μεταβολή του πράγματος (που συνιστά το πεδίο της πράξης) είναι εγγενής στη διαλεκτική και κατά δεύτερον: σε αυτή τη μεταβολή έγκειται η εγγενής ιστορικότητα της διαλεκτικής που αρθρώνεται στην δυναμική (και όχι στατική) ενότητα θεωρίας και πράξης. Η δυναμικότητα των περιεχομένων σημαίνει ότι αυτά είναι συνεχώς υπό άρσιν.

                       1. Στη διαλεκτική αρθρώνεται η αντιθετικότητα – μπορούμε κατ’ αρχήν να πούμε ότι η αντιθετικότητα επιτελείται ανάμεσα στη σκέψη και σε αυτό που δεν είναι σκέψη, «σε αυτό που μπορεί κατ’ αρχήν να αποκληθεί φύση». Η διαλεκτική διέπεται από τη διττότητα καθότι αποτελεί αφ’ενός μεν μέθοδο αφ’ ετέρου αποτελεί και τη δομή του ίδιου του πράγματος. Η αντιθετικότητα, λέει ο Αντόρνο, είναι το ζωτικό νεύρο της διαλεκτικής. Ακριβώς λόγω της διττότητας της διαλεκτικής, δηλαδή της σύλληψής της τόσο ως μεθόδου όσο και ως πράγματος, επιχειρείται με αυτήν να ξεπεραστεί η απλή αυθαιρεσία της μεθόδου και να εισέλθει στην έννοια αυτό που δεν είναι έννοια.[2] Ετσι το διαλεκτικό νοείν αποτελεί αντίφαση εν τοις όροις καθώς δεν είναι απλώς διανοητικό αλλά «αποτελεί ακριβώς το εγχείρημα αυτοπεριορισμού του νοείν από το πράγμα».[3]                       

Τι διαδραματίζεται λοιπόν μέσα στη διαλεκτική: διαδραματίζεται μια διαδικασία του νοείν αλλά είναι και κάτι που διαδραματίζεται μέσα στο ίδιο το πράγμα μέσα στην αναγκαία κίνηση των αντιφάσεών του.[4]

                                    Η εγελιανή θεώρηση θα αναδείξει ότι σε κάθε επιμέρους καθορισμό εμφανίζεται η μη ταυτότητα, δηλαδή εμφανίζεται ότι το νοείν και το αντικείμενό του δεν ταυτίζονται. Όμως η επιτομή όλων των προσδιορισμών είναι η επιτομή όλων των επιμέρους αντιφάσεων που αναπτύχθηκαν. «Αυτό σημαίνει ότι στο όλον που αξιώνει η φιλοσοφία του Χέγκελ οι αντιφάσεις είναι ταυτόχρονα ζώσες και ανηρημένες στο όλον».[5]

                       Αυτό εκφράζεται στην εγελιανή διατύπωση: το όλον είναι το αληθές.

                       Η έννοια αντιπαρατάσσεται σε σχέση με το πράγμα μέχρι να δειχτεί ότι ανάμεσα στην έννοια και στο νοούμενο πράγμα παράγεται, κατά την πρόοδο του νοείν, η αναγκαιότητα μεταβολής της έννοιας,  χωρίς να εγκαταλείπονται οι καθορισμοί που η έννοια είχε πρωταρχικά. Αυτή η μεταβολή επιτελείται μέσω της κριτικής στην αρχική έννοια και δείχνει ότι η πρωταρχική έννοια δεν συμφωνεί με το πράγμα – όμως δικαιώνεται η πρωταρχική έννοια όταν εν τέλει, μέσω της κριτικής, ωθείται και αναγκάζεται να συμπέσει   με το πράγμα. Η αλλαγή που εμπειράται η έννοια είναι αλλαγή του ίδιου του πράγματος. Η μεταβολή του πράγματος εμπίπτει στο πεδίο της πράξης.

 

                    2. Η κινητικότητα του ίδιου του πράγματος δεν έχει άλλο πεδίο να εκτυλιχτεί παρά μόνο την ιστορία. Ο Αντόρνο τονίζει, με βάση τον Χέγκελ πως: «ό,τι υπάρχει, ανάμεσα στον ουρανό και στη γή, πρέπει να συλλαμβάνεται ως κάτι που κινείται και ως κάτι που γίνεται. Εχει τεθεί ήδη στη διδασκαλία του Καντ, ότι ο χρόνος δεν είναι μόνο μια αναγκαία μορφή της εποπτείας μας αλλά ο χρόνος παρουσιάζει τον έσχατο έγκυρο προσδιορισμό της σύνδεσης των σκέψεών μας έτσι ώστε τίποτε δεν μπορεί να νοηθεί, αν δεν μπορεί να νοηθεί ως κάτι έγχρονο».[6]

                   Στη σύλληψη του Χέγκελ η προτεραιότητα της ιστορίας έναντι του Είναι αποτελεί τον δείκτη της αναγκαιότητας η οποία έχει υπερβεί τα παραδοσιακά πλαίσια του αμετάβλητου: η αναγκαιότητα δεν είναι αυτό που παραμένει ταυτόν• αντίθετα: μέσα στο αναγκαίο θα αναδειχθεί ότι το ταυτόσημο με τον εαυτό του καθίσταται ένα άλλο, ένα διαφέρον εαυτού, αυτό που αντιφάσκει τελικά με τον εαυτό του.

                 Μέσα από αυτήν την αναγκαιότητα συλλαμβάνεται ο χρονικός πυρήνας  της αλήθειας, καθότι καμμιά αλήθεια δεν μπορεί να αποσπαστεί, να χειραφετηθεί, όπως λέει ο Αντόρνο, από τον χρόνο, από τον χρονικό πυρήνα της. Δεν μπορεί να χειραφετηθεί από τους συγκεκριμένους όρους μέσα στους οποίους αναπτύσσεται, γιατί τότε, σε αυτήν την περίπτωση, λόγω αυτής της αφαιρετικότητας δεν θα είχε τη δύναμη να καταστεί πραγματικότητα – εν όψει της διαλεκτικής αρχής «τούτο αποτελεί κατ’ ουσίαν την απόδειξη για την αλήθεια μιας σκέψης εν γένει».

                    Η σκέψη καθίσταται πραγματικότητα: ο Αντόρνο κάνει λόγο για μια συνεχή αλληλεπίδραση θεωρίας και πράξης καθώς δεν υπάρχει μια γενική, στατική αλήθεια που μπορεί να υψώνεται πάνω από τους συγκεκριμένους όρους μέσα από τους οποίους ανέκυψε. Και σε αυτό το σημείο το διαλεκτικό νοείν είναι θεμελιωδώς διάφορο από το παραδοσιακό νοείν – δεν προηγείται ένα πραγματωμένο θεωρητικό σύστημα απ’ όπου συνάγει κανείς πρακτικές συνέπειες χωρίς να διαταράσσεται η θεωρία – αλλά αντίθετα: σε κάθε βαθμίδα αυτού του νοείν «πετάγονται σπινθήρες που αναφλέγονται αμοιβαία από τον ακραίο πόλο της θεωρητικής σκέψης στον ακραίο πόλο της πρακτικής στάσης».

                   Μόνο ως αμοιβαία ανάφλεξη και όχι ως μια ήρεμη συναγωγή συνεπειών συλλαμβάνεται στον χρονικό πυρήνα η ενότητα θεωρίας και πράξης – η αμοιβαία ανάφλεξη είναι δείκτης της συνεχώς υπό άρσιν κατάστασης.

                                                                              Ολγα Σταθάτου

[Αυτή η σύλληψη της διαλεκτικής συνέχεται με τη σύλληψη της ίδιας της έννοιας καθότι  στον Χέγκελ η έννοια έχει ακριβώς αυτή τη διττότητα: από τη μια πλευρά είναι η έννοια που αποδίδουμε στα πράγματα (δηλαδή η μεθοδική σύνοψη στιγμών) και από την άλλη πλευρά είναι η ζωή του ίδιου του πράγματος. Η έννοια στον Χέγκελ είναι η ίδια η διαλεκτική. Γι’ αυτό και η έννοια συλλαμβάνεται κατ’ αντίστροφη φορά προς την παραδοσιακή: η έννοια του πράγματος δεν είναι αυτό που αφαιρείται από το πράγμα αλλά αυτό που συγκροτεί την ουσία του πράγματος.]

 

---

[1] Theodor W. Adorno, Einführung in die Dialektik, Abteilung IV: Vorlesungen Band 2 der Nachgelassenen Schriften von Theodor W. Adorno, hg. von Th.W.Adorno Archiv. Suhrkamp Verlag, Berlin 2010.

Στο παρόν κείμενο παρατίθενται αποσπάσματα από την 1^η και 2^η πανεπιστημιακή παράδοση, σ. 9-27.                                                                                                                                         

[2] ο.π. σ. 11.

[3] ο.π. σ. 11.

[4] ο.π. σ.13.

[5] ο.π. σ.16.

[6] ο.π. σ. 20.

ΚΡΙΤΙΚΗ ΜΕΤΕΤΑΜΟΝΤΕΡΝΙΣΜΟΥ ΣΤΗ ΝΕΑ ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΑΞΗ

Ασπασία Μαστρογιάννη

Λίγα σχόλια στα αντίστοιχα άρθρα του κ. Φιοραβάντες.

Το έργο του Βασίλη Φιοραβάντες θέτει στο επίκεντρο έναν από τους πιο γόνιμους και έντονους διαλόγους της σύγχρονης κοινωνικής και πολιτικής φιλοσοφίας. Δηλαδή τη σύγκρουση και την αλληλεπίδραση της Νέας Κριτικής Θεωρίας με το πνεύμα του Μεταμοντερνισμού.

Ακολουθεί μια συστηματική τοποθέτηση των άρθρων ,χωρισμένα στους βασικούς θεματικούς άξονες πάνω στη μεθοδολογία και στη σημασία της οπτικής του συγγραφέα. Ο Φιοραβάντες επιχειρεί να αποτιμήσει πως ο μεταμοντερνισμός επηρέασε ,αποδόμησε αλλά και προκάλεσε την Κριτική θεωρία από την Σχολή της Φρανκφούρτης έως τις σύγχρονες εκδοχές της. Το μεταμοντέρνο εγχείρημα ,εστιάζει στην αμφισβήτηση των μεγάλων αφηγήσεων της καθολικής αλήθειας, της αντικειμενικότητας και της προοδευτικής ιδέας. Ενώ η κριτική θεωρία βλέπει στον μεταμοντερνισμό μια επικίνδυνη διολίσθηση στον σχετικισμό και τον μηδενισμό ο οποίος κινδυνεύει να αφαιρέσει από την κοινωνία τα εργαλεία για πραγματική χειραφέτηση και πολιτική δράση.

Στην μεταμοντέρνα σκέψη ,το υποκείμενο θεωρείτε κατακερματισμένο και υποταγμένο στις δομές τις εξουσίας-Foucault,Derrida. Ο Φιοραβάντες εδώ αναδεικνύει το παράδοξο. Αν δεν υπάρχει συνειδητό υποκείμενο ικανό για ορθολογική κρίση ,πως είναι δυνατή η κοινωνική αλλαγή. Η Νέα Κριτική Θεωρία επιμένει ότι η αποδόμηση των πάντων οδηγεί σε μια κατάσταση πολιτικής απαρίθμησης ,όπου η κριτική καταντά αισθητική παρατήρηση χωρίς πρακτικό αντίκρισμα.

Ο μεταμοντερνισμός ταυτίζει τον Δυτικό Ορθολογισμό με την κυριαρχία, την αποικιοκρατία και τον ολοκληρωτισμό, ενώ η Κριτική Θεωρία ειδικά μέσω του Habermas αναγνωρίζει τις διαστρεβλώσεις του εργαλειακού λόγου, αλλά αρνείται να πετάξει τον Ορθολογισμό στα σκουπίδια. Η λύση που προβάλλεται είναι ένας επικοινωνιακός και αναστοχαστικός λόγος, ο οποίος επιτρέπει τον δημοκρατικό διάλογο. Ο Φιοραβάντες τονίζει ότι η πλήρης απόρριψη του λόγου στερεί από τα προοδευτικά κινήματα το κοινό έδαφος συνεννόησης. Ένα από τα πιο δυνατά σημεία της ανάλυσης αφορά τη σχέση θεωρίας και κοινωνικής πραγματικότητας. Ο μεταμοντερνισμός , εστιάζοντας υπερβολικά στη γλώσσα , στο κείμενο και στα σημαινόμενα , συχνά ξεχνά τις υλικές συνθήκες ,την οικονομική εκμετάλευση και της κοινωνικές ανισότητες. Η Νέα Κριτική Θεωρία διεκδικεί την επιστροφή στην πράξη , η θεωρία οφείλει να είναι εργαλείο μετασχηματισμού της κοινωνίας και όχι ενα απλώς ακαδημαικό παιχνίδι

αποδόμησης.

Επομένως ,η κριτική του Β. Φιοραβάντες δεν συνιστά μια τυφλή απόρριψη του μεταμοντερνισμού , αλλά μια σύνθεση. Αναγνωρίζει τα χρήσιμα εργαλεία που προσφέρει η μεταμοντέρνα οπτική στην αποκάλυψη των αυταρχικών δομών, αλλά υπογραμίζει την ανάγκη η κριτική θεωρία να διατηρήσει τον χειραφετικό ορθολογικό της χαρακτήρα. Αν η κριτική χάσει την δυνατότητα της να προτείνει εναλλακτικές λύσεις για το μέλλον , μετατρέπεται τότε σε μια παθητική αποδοχή της υπάρχουσας τάξης

πραγμάτων.

Η οργάνωση ενός Κοινωνικού Εργαστηρίου, με την ουσιαστική έννοια των όρων, με θέμα "ΝΕΑ ΚΡΙΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΑΞΗ" από τον διακεκριμένο καθηγητή της αισθητικής φιλοσοφίας της τέχνης Βασίλη Φιοραβάντε είναι μια σημαντική, πνευματική, διαλεκτική και απαραίτητη πρωτοβουλία. Παράλληλα με τον συνεχή εμπλουτισμό του σχετικού επιστημονικού blog προάγει θέσεις, απόψεις, προσεγγίσεις, κύρια του μοντερνισμού και των παρεπόμενων θεμάτων που πηγάζουν και απαιτούν βαθιά ανάλυση. 

Η πολυετής συνεργασία μου με τον Φιοραβάντε και το επιτελείο του σε συνέδρια, εκδόσεις, βιβλιοπαρουσιάσεις και στρογγυλά τραπέζια υπήρξε πολλαπλά ευδόκιμη. Εύχομαι καλή δημιουργική συνέχεια.

ΚΩΣΤΑΣ ΕΥΑΓΓΕΛΑΤΟΣ

Ζωγράφος, Λογοτέχνης, Θεωρητικός της τέχνης, Εικαστικός performer.