Η ΝΕΑ ΚΡΙΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΑΞΗ*[1] ΩΣ ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΣΤΗΝ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗ

 

Η ΝΕΑ ΚΡΙΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΑΞΗ*[1] ΩΣ ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΣΤΗΝ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗ

 

Η ΕΙΣΦΟΡΑ ΤΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΗ Β. ΦΙΟΡΑΒΑΝΤΕ

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

Η "Νέα Κριτική Θεωρία και Πράξη" είναι ένας όρος που αναφέρεται κυρίως σε ένα ελληνικό ακαδημαϊκό και πνευματικό κίνημα, που αναπτύχθηκε από τα μέσα της δεκαετίας του 1990 και μετά, και συνδέεται με το έργο νεώτερων ερευνητών. Δεν πρέπει να συγχέεται με τη "Κριτική Θεωρία" της Σχολής της Φρανκφούρτης (Adorno, Horkheimer, Marcuse, Habermas), αν και έχει επιρροές από αυτή. Είναι μάλλον μια ιδιαίτερη ελληνική προσέγγιση, που επιχειρεί να ανανεώσει το ριζοσπαστικό και ελευθεριακό πολιτικό και κοινωνικό προβληματισμό.

 

ΚΥΡΙΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΚΑΙ ΙΔΕΕΣ:

1.      Κριτική του υπαρκτού σοσιαλισμού και της ιστορικής Αριστεράς:

Αρνείται τη σταλινική παράδοση, αλλά και συγκεκριμένες μορφές σοσιαλδημοκρατίας και ευρωκομμουνισμού. Θεωρεί ότι η Αριστερά χρειάζεται ριζική αναθεώρηση πέρα από τις παραδοσιακές ιδεολογίες.

2.      Έμφαση στη δημοκρατία και την αυτονομία:

Υποστηρίζει μια αυθεντική δημοκρατία (απευθείας, άμεση, συμμετοχική) και την αυτονομία του ατόμου και των κοινοτήτων, συνδυάζοντας στοιχεία από τον ελευθεριακό σοσιαλισμό, τoν πλουραλισμό με βάση ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο ειρηνικής και ανθρώπινης συμβίωσης.

3. Διεκδικεί την κληρονομιά μιας "αναρχοσυνταγματικής" ή "ελευθεριακής δημοκρατικής" πολιτείας:

Προτείνει ένα πολίτευμα που συνδυάζει ισχυρούς δημοκρατικούς θεσμικούς ελέγχους, αυτοδιοίκηση και κοινωνικοποίηση της οικονομίας, χωρίς υποχρεωτικά κεντρικό σχεδιασμό.

4. Απόρριψη του εθνικισμού:

Κριτική και προς τις εθνικιστικές προσεγγίσεις της αριστεράς, αλλά και γενικότερα τις εθνικιστικές τάσεις στην Ελλάδα και διεθνώς, με στόχο μια ένωση πάνω από τα έθνη-κράτη.

5. Χρήση της "πολυπαραγωγικής" προσέγγισης:

Επικεντρώνεται στις πολλαπλές μορφές καταπίεσης (τάξη, φύλο, φυλή, περιβάλλον) και στη διαθεματική κριτική μελέτη τους.

6. Σύνδεση θεωρίας και πράξης:

Δεν περιορίζεται σε αυστηρά ακαδημαϊκά πλαίσια, αλλά επιζητεί να συνδεθεί με κοινωνικά κινήματα, αγώνες και πειράματα αυτοοργάνωσης (π.χ. αντi globalization κίνημα, κινήματα βάσης, κοινωνικά εργαστήρια, αυτόνομες κοινότητες).

 

ΚΡΙΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣ ΤΗ "ΝΕΑ ΚΡΙΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΑΞΗ":

1. Αφηρημένη και δογματική: Παραμένει σε θεωρητικό επίπεδο χωρίς ρεαλιστικό πλάνο εφαρμογής.

2. Ασάφεια: Μερικοί την κατηγορούν για ασαφείς προτάσεις και έλλειψη συγκεκριμένης πολιτικής στρατηγικής.

3. Έλλειψη μαζικής απήχησης: Παρά τις συζητήσεις, τα σεμινάρια, τα συμπόσια κ.τ.λ. σε ακαδημαϊκούς και μικρούς κύκλους, δεν έγινε ευρέως γνωστή στο ευρύτερο κοινό ή στα κόμματα.

Σημασία:

Παρά τις κριτικές, η "Νέα Κριτική Θεωρία και Πράξη" προσπαθεί να συμβάλει στη θεωρητική ανανέωση της ελληνικής αριστεράς, στο διάλογο για τη μετά-σοσιαλιστική κοινωνία και στη σύνδεση της πολιτικής θεωρίας με σύγχρονες προκλήσεις (παγκοσμιοποίηση, περιβαλλοντική κρίση, κρίση της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας κ.α.).

 

Αν ενδιαφέρεστε να μελετήσετε το θέμα πιο βαθιά, προτείνονται το blog του καθηγητή Β. Φιοραβάντε,  "Νέα Κριτική Θεωρία και Πράξη" (1996),  τα βιβλία του, συλλογικά έργα κείμενα δικής  του  επιστημονικής επιμέλειας, και άλλα κείμενα από τα περιοδικά «Αντίθεση»,   «Αντιθέσεις» (ειδικότερα έναν διάλογό του με έναν συντάκτη της Λιμπερασιόν το 1981)  και άλλες σχετικές εκδόσεις.

 

ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΒΣΙΛΗΣ ΦΙΟΡΑΒΑΝΤΕΣ

Ο Βασίλης Φιοραβάντες (γεν. 1952) είναι σημαντικός Έλληνας φιλόσοφος και καθηγητής, και η σχέση του με το κίνημα της «Νέας Κριτικής Θεωρίας και Πράξης» είναι άμεση και ουσιαστική, καθώς συμβάλλει στο ίδιο πνευματικό και θεωρητικό έδαφος, αλλά από μια κάπως διαφορετική οπτική. Δεν θεωρείται «μέλος» μιας συγκεκριμένης ομάδας, αλλά είναι ένας διαλογικός φιλόσοφος, του οποίου το έργο αλληλεπιδρά και επηρεάζει τους προβληματισμούς[2]* αυτού του χώρου.

 

ΑΣ ΔΟΥΜΕ ΠΩΣ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΕΝΤΑΣΣΕΤΑΙ ΣΤΟΥΣ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΥΣ ΠΟΥ ΠΕΡΙΓΡΑΨΑΜΕ:

1. Κοινή ριζοσπαστική και κριτική βάση:

Ο Φιοραβάντες, όπως και οι υποστηρικτές της «Νέας Κριτικής…», προέρχεται από ένα ριζοσπαστικό, αριστερό, αλλά αντι-δογματικό χώρο.

Το έργο του είναι μια διαρκής κριτική, τόσο στον υπαρκτό σοσιαλισμό, όσο και στον καπιταλισμό, με έμφαση στην αυτονομία, την ελευθερία και την ηθική διάσταση της πολιτικής[3]*.

2. Έμφαση στην ηθική και τη φιλοσοφική  βάση της πολιτικής.

Με προτάσεις για νέες πολιτείες (με έμφαση στον αυτοπροσδιορισμό της κοινωνίας των πολιτών) και για νέα οικονομικά μοντέλα, ο Φιοραβάντες εμβαθύνει στη φιλοσοφική και ηθική βάση μιας ριζοσπαστικής δημοκρατίας. Το κεντρικό του έργο επικεντρώνεται στις έννοιες:

· «Φιλοσοφία της δημιουργικότητας»: Η ιδέα ότι η πολιτική και η ιστορία δεν καθορίζονται από νόμους, αλλά από τη δημιουργική πράξη, την ελευθερία και τη δυνατότητα του νέου.

· «Ηθική της Ατέλειας-Μη Τελεολογίας» (:των μη τελεολογικών θέσεων και αντιλήψεων): Η άρνηση ουτοπικών τελεολογιών και  αποδοχή της ανολότητας (όχι στην επιβολή της ακόμη και τη  δικτατορία της ολότητας) και της διαδικασίας ως βάση για μια πιο αυθεντική κοινωνία.

Αυτά τα θέματα αλληλεπιδρούν άμεσα με την αναζήτηση της «Νέας Κριτικής Θεωρίας» για μια μη τελειωμένη, γενικά και ειδικότερα σύμφωνα με την ΤΙΝΑ, μία μη-αυταρχική, αυτονομητική πολιτική.

3. Κριτική του Εθνικισμού και του Εθνικού Κράτους:

Ο Φιοραβάντες είναι γνωστός για τη ριζική του κριτική στον εθνικισμό και το έθνος-κράτος ως μορφές αυταρχικής  κοινωνικής οργάνωσης. Αυτή η θέση βασική στην «Νέα Κριτική Θεωρία…» και απορρίπτει τον εθνικισμό ως πλαίσιο πολιτικής σκέψης και πράξης, προκρίνοντας ένα ανοιχτό και παναθρώπινο πλαίσιο-ορίζοντα σκέψης και πράξης στην εποχή της παγκοσμιοποίησης.

4. Σύνδεση με τη δυτική φιλοσοφική παράδοση και την ιστορική κριτική σκέψη.

Μια σημαντική διαφορά/συμπλήρωμα σε σχέση με άλλους θεωρητικούς του χώρου αυτού είναι ότι ο Φιοραβάντες είναι σε διάλογο με τη δυτική φιλοσοφία (Kant, Hegel, νεαρός Marx,  Nietzsche, Heidegger), αλλά είναι πάντοτε κριτικός απέναντι σε όποιο κλειστό σύστημα σκέψης.  Συγχρόνως τον ενδιαφέρει η θρησκεία ως θεσμός, αλλά με βάση τη θεολογία της απελευθέρωσης αναζητεί μια  πηγή κοσμολογικών και ηθικών εννοιών (π.χ. η ελευθερία, το δώρο, η αγάπη, η τιμιότητα, η κατανόηση, η ανιδιοτέλεια, η αλληλεγγύη). Δέχεται ακόμη και την αρχαιοελληνική έννοια: «καλός καγαγαθός» αλλά και  τη χαριστότητα (charité) που εισηγείται ο Βανεγκέμ.

Αυτή η προσέγγιση προσφέρει ένα διαφορετικό πνευματικό βάθρο για την κριτική του καπιταλισμού και την αναζήτηση μιας εναλλακτικής κοινωνίας, το οποίο μπορεί να συμπληρώνει τον πιο κοσμικό-πολιτικό προβληματισμό της «Νέας Κριτικής…».

5. Διαφορετική μέθοδος και προσανατολισμός:

Ο Φιοραβάντες έχει μια φαινομενολογική-ερμηνευτική πρόθεση. Δεν προτείνει τόσο πολιτικά συστήματα, όσο αναλύει τις φιλοσοφικές προϋποθέσεις για να σκεφτούμε τη δημιουργικότητα, την ελευθερία και μια πραγματική κοινότητα. Η έννοιά του για μια «πολιτική της αγάπης» ή μια «απελευθερωμένη κοινωνία» είναι περισσότερο ηθικο-φιλοσοφικό πλαίσιο παρά πολιτικό σχέδιο.

 

ΣΥΝΟΨΗ: ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΟΣ ΚΑΙ ΔΙΑΛΟΓΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ

Ο Βασίλης Φιοραβάντες δεν θεωρεί  άμεσα τη «Νέα Κριτική Θεωρία και Πράξη» κίνημα ή σχολή. Ωστόσο, το έργο του είναι βασικό αναγνωριστικό στοιχείο του ευρύτερου πνευματικού χώρου της ελληνικής μετα-δογματικής, ριζοσπαστικής σκέψης από τη δεκαετία του '90 και μετά, στοχεύοντας στη συγκρότηση μιας Σύγχρονης Κριτικής Θεωρίας και Πράξης, με επίκεντρο τον άνθρωπο και την χειραφέτησή του.

Ο καθηγητής Β. Φιοραβάντες ακόμη:

· Συμβάλλει για την κριτική του κράτους, του εθνικισμού και του νεοφιλελευθερισμού, δίνοντας ένα βαθύ φιλοσοφικό και ηθικό υπόβαθρο.

· Προσφέρει μια εναλλακτική γλώσσα (με φιλοσοφικές και γενικότερα θεωρητικές προεκτάσεις) για να μιλήσει κανείς για ελευθερία, κοινότητα και δημιουργία.

· Ανοίγει διάλογο με πλουραλισμό, ελευθερία, ανιδιοτέλεια και παρησία με άλλες παραδόσεις, που η πιο κοσμική αριστερά συχνά αγνοεί.

. Είναι ριζικά αντίθετος με την ενιαία σκέψη (pensee unique) και τις μονοδιάστατες – μοναδικές (monoliques) μονοδρομικές αντιλήψεις και θεωρήσεις.

. Αναδεικνύει την ιδιαιτερότητα και τη σημασία του πολιτισμικού – ιστορικού και νεώτερου πολιτισμού. Του αυτόνομου πολιτισμικού γενικότερα.

. Βασική θέση του: Χωρίς ένα ισχυρό κοινωνικό κίνημα, ένα κίνημα κοινωνικής αντίστασης, άρνησης, κριτικής και γενικότερα ένα εναλλακτικό κίνημα, η Νέα κριτική θεωρία και πράξη ατονεί, όπως και το γενικότερο ανθρωπιστικό – απελευθερωτικό πρόταγμα.

Περιληπτικά η Νέα Κριτική Θεωρία και Πράξη είναι ρηξικέλευθη και συγχρόνως αντισυμβατική

Έτσι ο Φιοραβάντες αναλαμβάνει το έργο της φιλοσοφικής  θεμελίωσης και της πνευματικής εμβάθυνσης πολλών από τις σύγχρονες  εναλλακτικές τάσεις. Για όσους ασχολούνται με την «Νέα Κριτική Θεωρία…», το έργο του Φιοραβάντε αποτελεί απαραίτητο συμπληρωματικό και διευρυντικό διάβασμα.

 

 

---

[1]* Διορθωμένη και διευρυμένη εκδοχή στη συνέχεια αρχικού κειμένου της ΤΝ.

[2]* Για να μπορεί να εργάζεται ο Φιοραβάντες όσο πιο συστηματικά και απρόσκοπτα μπορούσε δημιούργησε μια πολύ μεγάλη προσωπική βιβλιοθήκη με βιβλία, κείμενα, περιοδικά, εφημερίδες κ.α. στην ελληνική και την γαλλική.

[3]* Ο καθ. Β. Φιοραβάντες προσπαθεί να αποσαφηνίσει αυτό το ειδικό όσο και κρίσιμο θέμα σε άλλλο κείμενό του. Βέβαια παραμένει πάντοτε από τον Όμηρο, τον Ησίοδο, τον Αισχύλο, τον Σωκράτη κ.τ.λ., μέχρι σήμερα να αιωρείται το ερώτημα: Ηθικοποιείται η πολιτική;