Η ΜΕΤΑ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΚΑΜΠΗ

  Β. ΦΙΟΡΑΒΑΝΤΕΣ

Η ΜΕΤΑ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΚΑΜΠΗ

Μοντερνισμός -  O. Ρεβώ ντ’ Αλλόν

Σκλάβος – Αφαίρεση

 

Ι

Το   Σεμινάριο   Αισθητικής 1986-88-9 στη Σορβόνη, υπό τη διεύθυνση του Ο. Ρεβώ ντ’ Αλλόν, εισέφερε καθοριστικά στην γνώση του  μοντερνισμού και επιχειρηματολόγησε για την εισφορά του στον ΧΧ^ο αι., ως αυτόνομου ιστορικού κινήματος, ως μοναδικού κινήματος ιδεών, μορφών, κοινωνικής κριτικής και πρακτικής σε στενή σύνδεση με το κοινωνικό κίνημα (J. Habermas).

 

II

Έτσι έγινε κατορθωτή η  συγκρότηση ενός αισθητικού μοντέλου – με βάση πάντα το μοντερνισμό – για την προσέγγιση του δύσκολου, όσο και δύσβατου έργου του Σκλάβου, γλύπτη της πρωτοπορείας και πρωτεργάτη του μοντερνισμού, και ιδίως της Αφαίρεσης.

 

 

ΙΙΙ

ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΑ ΤΟΥ ΣΚΛΑΒΟΥ:

Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΟΥ ΣΚΛΑΒΟΥ. Η ΤΟΤΕ ΕΠΟΧΗ

Μετακριτική θεώρηση

Ελληνική Ανήμορφη ομάδα:

Σκλάβος, Σαραφιανός, Κοντόπουλος, Σπυρόπουλος, Καλλιγιάννης, Τούγιας, Ρετζεπόπουλος, Γαΐτης (πρώτη περίοδός), κ.α.

Η ευαισθησία του σχεδίου ως έκφραση και αποτύπωση της βαθύτατης  ευαισθησίας του ίδιου του καλλιτέχνη, και συγχρόνως της μόνιμης μελαγχολίας, ακόμη και της βαθύτατης απαισιοδοξίας του, της καθορισμένης άρνησής του.

- Η ανάγκη κριτικής ανασύνθεσης, ανασυγκρότησης του μοντέλου εργασίας και σκέψης του Σκλάβου, της όλης σύντομης, αλλά πολύ πλούσιας πορείας του.

Η σημαντική, η σημασιολογία των τίτλων και των μορφών των γλυπτών του Σκλάβου.  Η ερμηνευτική τους, και ακόμη καλύτερα η απελευθερωτική αρνητική του Σκλάβου συνολικά

Καλέμι - Καμινέτο – τηλεγλυπτική: τρία διαφορετικά μοντέλα εργασίας, τρεις  διαφορετικές μορφές κοινωνικής εργασίας – Κοινωνική εργασία και κοινωνική διαίρεση της εργασίας – καλλιτεχνικές μορφές – Αισθητικές στον Σκλάβο.

 

 

IV

Αντιστοίχιση των μεγάλων έργων του Σκλάβου με τα ιστορικά γεγονότα: Ομολογία αισθητικών μορφών και ιστορίας – κοινωνίας.

Το υποσυνείδητο του Σκλάβου και η διανοητική – θεωρησιακή συνείδηση του μετατρέπει σε έργα τέχνης τα ιστορικο-κοινωνικά γεγονότα και φαινόμενα – άλλοτε με τρόπο θετικό και άλλοτε αρνητικό, ως προϊόν μιας βαθειάς και κριτικής συνειδητοποίησης του Σκλάβου.

 

V

 

-Καλλιτέχνες – Γλύπτες του ξύλου:  Μπρανκούζι, Ζαντκίν.   

- Σκλάβος: Εργασία του ξύλου και  με το καμινέτο στο μάρμαρο κ.α.

Ο Σκλάβος έχει κάνει και μερικά ξύλινα γλυπτά, ανάγλυφα κ.α. πολύ ωραία, αλλά δεν συνέχισε αυτή την πολύ δύσκολη και απαιτητική πρακτική, καθόσον το ξύλο δεν επιτρέπει το παραμικρό λάθος, απαιτεί και προϋποθέτει μια σχετική ηρεμία, έναν αυτοέλεγχο διαρκώς. Αλλά ο Σκλάβος βιαζόταν, σαν να θέλει κάτι να πει πολύ γρήγορα: «Βιάσου. Ο χρόνος τρέχει». Και έτσι τον έχασε το ξύλο, η λεπτότητα της επεξεργασίας και η ακρίβεια σχεδιασμού-μορφοποίησης του ξύλου… Όμως και έτσι ο Σκλάβος ήταν ένα μοναδικό ιστορικό-γενετικό μορφικό και αισθητικό φαινόμενο. Σε  κάθε περίπτωση είναι άλλη η χρονικότητα, ο χρονικός ρυθμός δημιουργίας με ξύλο και άλλη με μάρμαρο ή μέταλλο (χυτήριο). Η ταχύτητα διαμόρφωσης της θεώρησης του κόσμου του Σκλάβου σε συνεχές γίγνεσθαι από ότι φαίνεται συνέπιπτε με την ταχύτητα δημιουργίας με μάρμαρο και μέταλλο, καθόσον, από ότι φαίνεται, ο Σκλάβος έβλεπε να χάνει το έδαφος κάτω από τα πόδια του με μεγάλη μάλιστα ταχύτητα, παρά τις κινητοποιήσεις και τις ριζοσπαστικοποιήσεις της εποχής. Η όλη μορφολογική σύλληψη και με την αντίστοιχη επιδεξιότητα, συμπύκνωση και έκφραση πολύ προθύστερων ιστορικογενετικών και αισθητικών διαδικασιών σε λίγα χρόνια θα φαινόταν ξεπερασμένη. Νοιώθοντας αυτό το τέλος ο Σκλάβος να έρχεται αναπόδραστα, δεν είχε άλλη λύση από την ταχύτερη δυνατή πραγματοποίηση του έργου του όπως το είχε συλλάβει.

Μαρξ: Αναντιστοιχία βάσης – εποικοδομήματος: 1956-57 à Αρχίζει  και εδραιώνεται ο καπιταλισμός της οργάνωσης, ο οποίος δεν αφήνει περιθώρια σε πειράματα και πρωτοπόρες αναζητήσεις τύπου Σκλάβου. ΄Η τις ενσωματώνει ή τις διαλύει άμεσα ή έμμεσα.

Συγχρόνως ο Ζερβός προσπαθούσε εναγώνεια για να αναλύσει και να δείξει την ανάγκη ξεπεράσματος του δυτικού ορθολογισμού που παγιωνόταν όλο και περισσότερο καταστρέφοντας ή αλλοτριώνοντας έτσι κατά δημιουργικό και αυτόνομο  στοιχείο της τέχνης και της σκέψης.

Από την άλλη, βοηθά την όλη προσπάθεια κατανόησης του έργου του Σκλάβου ο πίνακας μερικών μοντέρνων και αφηρημένων γλυπτών, που η όλη απόπειρά τους, η μοντερνιστή και αφηρημένη αισθητοκαλλιτεχνική πρακτική τους προσιδιάζει με αυτές του Σκλάβου.

- Μοντιλιάνι                    Προσέγγιση, θεωρητικοποίηση ,

- Μπρανκούζι                  ανάλυση στο επίπεδο θεώρησης

- Ζαντκίν                          του κόσμου,

- Τζιακομέττι                   ανεξάρτητα των υλικών και

- Σκλάβος                         των τεχνικών.

-Η γνωστική – γνωσιακή- σημασιολογική – Σημαντική – σημειολογική διάσταση του έργου του Σκλάβου.

-Το παράδειγμα ή τα μοντέλα γνώσης του Σκλάβου.

Κινητό (Χάμπερμας) ή το Αδέσποτο (Πλάτωνας) της σκέψης του Σκλάβου.

 

VΙ

Προσπάθεια ορθολογικής ερμηνείας του έργου του Σκλάβου, συνθέτοντας ετερόκλητα, αντιφατικά, αποσπασματικά κ.α. στοιχεία.

Ορθολογική θεώρηση, ακόμη και αν η όλη  απόπειρα (démarche) του Σκλάβου μπορεί να ήταν ανορθόλογη, ή φαινομενικά τουλάχιστον ανορθόλογη. Αναζήτηση της βαθύτερης ορθολογικότητας του είναι, της σκέψης και της τέχνης του.

Μπορούμε να θεωρητικοποιήσουμε συνειδητά μόνον ορθολογικά, δηλαδή θετικά τουλάχιστον από τους γνωστικούς: πρώτους ερμηνευτικούς φιλοσόφους και εδώ.

Η Αισθητική είναι δομή ορθολογική ή δεν υπάρχει αισθητική.

 

 

VΙΙ

Σκλάβος: Είναι – μη είναι

Ολιστική – ολική θεώρηση συνολικά όλου του έργου, της ιστορίας του, αλλά ακόμη και του κάθε έργου του.

Ολική: Ιστορική, κοινωνική, μορφική – μορφολογική, αισθητική, συγχρόνως (συγχρονική μέθοδος). Διαφορετικά, ως έργο – ολότητα από τη φύση του, δεν έχει νόημα η όποια άλλη μέθοδος, η οποία εκ των πραγμάτων θα του αλλοιώνει το νόημα, το περιεχόμενο.

Ο ίδιος ο Σκλάβος εξάλλου, ιδίως από το 1959 και εντεύθεν είχε φθάσει σε μια ολικής μορφής δημιουργία. Στην ολότητα και στην καθολικότητα της σύλληψης της τέχνης του, της Αφηρημένης πλέον τέχνης του. Άρα και η Αφαίρεση του Σκλάβου ή κατά τον Σκλάβο είναι ολικής σύλληψης – συγκρότησης. (Βλ. και τα διάφορα κεφ. για την Αφαίρεση από την Thèse και μετά).

Το Αισθητικό μοντέλο του Α΄ κεφ. της Thèse για το μεθοδολογικό μοντέλο προσέγγισης της Αφηρημένης τέχνης και γλυπτικής μόνο εν μέρει το έχουμε εφαρμόσει στην διερεύνηση του έργου Σκλάβου και της μοντέρνας γλυπτικής γενικότερα:  Μπρανκούζι (σε σημειώσεις, μαθήματα),  Τζιακομέττι (κείμενο, μαθήματα, σημειώσεις κ.α.)

Υπόρρητα βέβαια ως ένα σημαντικό βαθμό το έχουμε εφαρμόσει ως ένα βαθμό. Μένει όμως πολύ δουλειά για να συμπληρωθεί και να εφαρμοστεί για μια συστηματική αισθητική θεωρητικοποίηση της Μοντέρνας και ιδίως της Αφηρημένης γλυπτικής.

Σε κάθε περίπτωση στα κείμενα μας για τον Σκλάβο και τον Τζιακομέττι  ρητά και υπόρρητα το ολικό αυτό διαλεκτικό μοντέλο υπάρχει και αποδίδει καινοτόμα, αυτόνομα, ακόμη και ανατρεπτικά: αντιπαραδοσιακά συμπεράσματα.

Αναδεικνύει επίσης και κυρίως τη βαθύτερη, την ειδικότερη δομή της δημιουργίας και του είναι διαλεκτικά, την επεξηγεί (expliciter), την ερμηνεύει, την βγάζει στην επιφάνεια, σπάζοντας τα διαδοχικά στρώματα της αλλοτρίωσης και της πραγμοποίησης, άλλοτε άμεσα, άλλοτε αντεστραμμένα, καθόσον διαμεσολαβούν η αλλοτρίωση και η ιδεολογία που πρέπει να ξεπεραστούν διαλεκτικά, δηλαδή ν’ανασκευαστούν (Βλ.  το κείμενο: «Η αφαίρεση, το κοινωνικό, η ιδεολογία» από τη Thèse.

Επιπλέον η μεθοδολογία αυτή αναδεικνύει την πολυδιάστατη συγκρότηση του έργου του Σκλάβου, της δομής του, της πολυπλοκότητάς του, της πολυπλοκότητας της όλης démarche του (Σκλάβου).

 

VIII

Σκλάβος και το έργο του: Προς μια αισθητική ερμηνεία χωρίς όρια, χωρίς τέλος, για να παραφράσουμε τον Τζιακομέττι.

1959 à Πέρασε στην ΑΦΑΙΡΕΣΗ

1960 à Τηλεγλυπτική, Γεωμετρική και Οργανική αφαίρεση

-  Σκλάβος: Μεταφυσική ιδιοσυγκρασία.

Πιο προχωρημένη έρευνα:

Το τρίγωνο στην ΥΣΤΑΤΗ ΕΝΟΡΑΣΗ είναι με τη γωνία της κορυφής (;) προς τα κάτω.

Ίσως εκφράζει ή υποδηλώνει  εσωτερικευμένη, βέβαιη απαισιοδοξία, ίσως και απόγνωση. Η προλέγουσα  συνείδησή του (Μπλοχ) προδίκαζε την έλευση μιας πολύ αρνητικής εξέλιξης, του γενικευμένου αδιεξόδου σε όλα τα επίπεδα, ατομικό και γενικότερα κοινωνικό. Η διαλεκτική ατόμου (Σκλάβου) – κοινωνίας, μέσω του έργου του Σκλάβου και στο έργο του, διαμεσολαβημένη από την οξεία συνείδησή του.

- Η φίλη που δεν έμενε

Η γωνία της κορυφής του ακροτελεύτιου τριγώνου είναι προ τα πάνω, ενώ η αμέσως πιο κάτω σύνθεση είναι ανάμεικτη.

- Η Αρχή μιας εποχής

Το τρίγωνο προ τα πάνω – το όλο έργο οριζόντιο με δεύτερη γωνία δεξιά όπως βλέπουμε το έργο  προ τα πάνω, αλλά  με μακρύτερη την άλλη άκρη. Αβεβαιότητα και μικρός οπτιμισμός. Αμφιταλάντευση.

 

-                  Δελφικό φως:

Υπάρχει μια σχετική ισορροπία, αλλά η αιχμή της τριγωνοειδούς πυραμίδας είναι προ τα κάτω.

Όταν το τρίγωνο είναι προς τα πάνω: Αισιοδοξία.

Προς τα κάτω:  Απαισιοδοξία

Κατά τον   ίδιο τον Σκλάβο: «Τρίγωνο = σχήμα ακίνδυνο».

Το τρίγωνο που παραμένει τρίγωνο, μόνο του, δεν μετασχηματίζεται σε άλλο σχήμα, ούτε μπαίνει σε άλλο και ιδίως στο τετράγωνο». Το τρίγωνο πλέον είναι (γίνεται;) αυτόνομο σε όλες τις παραλλαγές, εκδοχές, συνδυασμούς του και ιδίως το οξύ είτε όρθιο με τη μύτη προς τα πάνω είτε ανάποδα με τη μύτη προς τα κάτω. Η διαλεκτική τη αισιοδοξίας και της απαισιοδοξίας.

Συνήθως τα βέλη γίνονται τρίγωνα, πάντα κατά τον Σκλάβο, ως αποτέλεσμα πολυσχιδών μοριακών, υπόρρητων, υποσυνείδητων ίσως ακόμη, πλην όμως πάντοτε κοινωνικών μεταλλαγών. Από το σημείο αυτό και μετά η μεταλλαγή αυτή αποκτά νόημα (sens), σηματοδότηση (signification). Αλλάζει μάλιστα και ποιότητα, αναβαθμίζεται στην κύρια κατάσταση του είναι, σε διαρκώς γίγνεσθαι πλέον. Η έρευνα βέβαια πάντα ξεκινά από τα βέλη, δηλαδή τις κοινωνικές γενικότερα μικροδομές.

 

ΙΧ

Ο διαρκής μετασχηματισμός των σχημάτων  και των συνδυασμών τους, με αιχμή και επίκεντρο το τρίγωνο (και ιδίως το οξύ) αντιστοιχεί στη διαρκή μεταβολή των κοινωνικών συνθηκών ως μια σημειωτική τους, ως μια πολύπλοκη κίνηση στο συμβολικό – νοηματικό επίπεδο (Αφαίρεση). Ως μια αναλυτική, κριτική, του πραγματικού, του αλλοτριωμένου πραγματικού.

 

 

Χ

Αισθητική της Μοντέρνας και αφηρημένης γλυπτικής + Σκλάβος à Αισθητική (Αισθητική της μοντέρνας τέχνης).

ΣΚΛΑΒΟΣ : ΚΑΛΕΜΙ

ΤΖΙΑΚΟΜΕΤΤΙ: ΣΧΕΔΙΟ

Το ίδιο αναλυτική – υπαρξιακή αισθητική διαδικασία.

Σκλάβος – Τζιακομέτι

Μελαγχολία – απαισιοδοξία – μοναξιά

Απογοήτευση, απέραντη, αξεπέραστη απογοήτευση μετά την Απελευθέρωση μέχρι και τα μέσα της δεκαετίας του 1970-80.

Ανήμορφη τέχνη

Μελαγχολία και ευγένεια.

Ευγένεια και μελαγχολία

Μελαγχολία ως αποτέλεσμα των ανεκπλήρωτων υψηλών, απελευθερωτικών ιδεών - ανθρωπιστικών ιδεωδών.

 

XI

 

Σκλάβος: Δελφικό φως, Ύστατη ενόραση, Η φίλη που δεν έμενε, τελευταίο ημιτελές έργο.

Γκρ. Μαρκόπουλος: ΤΕΜΕΝΟΣ

Σαραφιανός: Όρος

Σκαλκώτας: Έργο άπαικτο ακόμη

Χρήστου: Το ίδιο

Σοστακόβιτς: Έργο του 1956 στην Αμερική που ξεπερνά τις νόρμες

6 Καλλιτέχνες που έκαναν έργα που ξεπέρασαν το μοντερνισμό, ή τουλάχιστον κάποια όρια προς το άρρητο, το άλεγκτο (Α. Παγουλάτος), το ανοικτό, το πέραν από νόρμες.

 

XΙΙ
Ερμηνευτικά προβλήματα

-                  Πέραν από το μονομορφισμό à προς την πολυμορφία

-                  Προς τη δημιουργία νέων  τεχνών ή νέων μορφών τέχνης

-                  Προς κάποιες μορφές διακαλλιτεχνικότητας, ή και υπερκαλλιτεχνικότητας. Αντισυμβατική θεώρηση – Ξεπέρασμα κάποιων ορίων ακόμη και πολύ προχωρημένων. Προς το ξεπέρασμα της τέχνης. Προς τη μη τέχνη; Αυτό το νέο είδος δημιουργίας είναι τέχνη; Περιβάλλοντα, κατασκευές, περφόρμανς, …

-                   

ΤΕΧΝΗ : ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΔΙΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΤΗΤΑ – ΔΙΑΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟΤΗΤΑ

Μοντέλα

Κριτικά (ανοιχτά) θεωρητικά μοντέλα

Κριτικά (ανοιχτά) μοντέλα καλλιτεχνικής πρακτικής, και καλύτερα διακαλλιτεχνικής.

Κριτικά (δια)πολιτισμικά μοντέλα

Διεπιστημονική θεώρηση έρευνα - Διακαλλιτεχνική πρακτική.  Με επίκεντρο την πρωτοπορεία, τον Σκλάβο ειδικότερα.

 

ΧΙΙΙ

 

Σκλάβος: Το νόημα της αφαίρεσης, της αφηρημένης καλλιτεχνικής πράξης ή της αφηρημένης καλλιτεχνικής πρακτικής του, όπως θα έλεγε και ο Λεφέβρ, η οποία είναι και κοινωνική πρακτική. Οπότε το μέγα  ζήτημα που προκύπτει  είναι πως θα ξεπεραστούν τα όρια μεταξύ της αφηρημένης (με βάση τα προτάγματα της αισθητικής αφαίρεσης) από την κοινωνική, με στόχο την απελευθέρωση (ή τουλάχιστον την αναζήτησή της) και των δύο. Μέχρι σήμερα, ιστορικά εξετάζοντας το θέμα μόνο ο Μάλεβιτς το κατόρθωσε όσο ήταν στην πόλη Βιτέμπσκ.

 

ΧΙV

 

ΣΚΛΑΒΟΣ  - Β.Φ.: Μετακριτική αυτοβιογραφική αισθητική   

Β.Φ.: Επιπλοποιός, ξυλουργός, καλουπατζής. Η πολυσχιδής μαστορική γνώση και τέχνη μου έχει δημιουργήσει μια οξυμένη τεχνική - μαστορική διαίσθηση.

Σκλάβος: Γλύπτης μαρμάρου, μετάλλου, γρανίτη.

Η αντινομία αυτή μπορεί να  προσεγγιστεί ενδεχομένως και υπερβληθεί στο επίπεδο της θεώρησης του κόσμου και στο επίπεδο των μορφών, καθόσον υπάρχει μια κοινή βάση σε επίπεδο μορφοποιήσεων αλλά και πρόσληψης-ερμηνείας των μορφών.

Γλυπτική και ξυλουργική τέχνη: μαστορικές τέχνες και οι δύο, η Γλυπτική είναι και «καλή τέχνη», ανώτερου επιπέδου σύλληψης και ελεύθερης δημιουργίας τέχνη, και μάλιστα με πολύ περισσότερους βαθμούς ελευθερίας, ενώ η τέχνη του επιπλοποιού δημιουργεί προσχεδιασμένες (φιγουρίνια), πάντοτε ωραίες μορφές με ελάχιστη έως καθόλου αυτονομία.

Β.Φ. και Μπρανκούζι –Ζάντκιν: Εσωτερικευμένη σχέση με αναφορά το ξύλο, την επεξεργασία σου κ.τ.λ.

Με τους δύο μεγάλους αυτούς γλύπτες της πρωτοπορείας και του μοντερνισμού υπάρχει μεγαλύτερη ταύτιση, με βάση τη μαστορική καρδιά μου, καθόσον κατέχω άριστα την τέχνη του επιπλοποιού και του ξυλουργού. Έτσι υπάρχει μεγαλύτερο κοινό πεδίο. Όμως πάντα είναι άλλο πράγμα η μαστορική τέχνη και άλλο η πρωτοπόρα γλυπτική του ξύλου, η οποία στηρίζεται στην παραδοσιακή ξυλουργική τέχνη και ως ένα βαθμό την επιπλοποιΐα  (:καλύτερα στην προχωρημένη επεξεργασία ξύλου των επιπλοποιών) και την αναβαθμίζει σε μοντέρνα γλυπτική του ξύλου ή τη μεταφέρει και την εφαρμόζει στο μάρμαρο κ.α.

Σε κάθε  περίπτωση η εκπαίδευση του Μπρανκούζι και του Ζάντκιν σε σχολές ξυλουργικής στη Ρουμανία (στο χωριό των ξυλουργών-ξυλοκόπων) και στην Αγγλία (σχολή καραβοξυλουργών) αντίστοιχα έπαιξαν καθοριστικό ρόλο για τη διαμόρφωσή τους,  υπό την επίδραση στη συνέχεια ιδίως στο Παρίσι της πρωτοπορίας, σε μοντέρνους και αφηρημένους γλύπτες, ως αναβάθμιση - ξεπέρασμα της παραδοσιακής ξυλουργικής τέχνης που γνώριζαν, κρατώντας βέβαια πάντα, αν όχι όλες τις αρχές και τις μεθόδους της, τουλάχιστον τον πυρήνα της και παραμορφώνοντας πρωτοπόρα κάποιες άλλες, και έτσι οδηγούμενοι στο ξεπέρασμα της παραδοσιακής τέχνης προς την αφηρημένη γλυπτική.

Δηλαδή υπάρχει διατήρηση, ανάπτυξη, εμβάθυνση της παραδοσιακής εργασίας του ξύλου – του ξυλουργού, και συνάμα ξεπέρασμά της προς νέες μορφές εργασίας – μορφικού ξεπεράσματος: Αφηρημένη γλυπτική. Aufheben-Aufhebung.

Παρόλα αυτά η επικοινωνία μου στο επίπεδο της μαστορικής γενικότερα τέχνης με τον Σκλάβο, μου επιτρέπει να  μπω βαθύτερα στην σκέψη του, να την καταλάβω, να την ερμηνεύσω, όχι απόλυτα πάντοτε, αλλά σε κάποιο  ικανοποιητικό ίσως βαθμό.

Έτσι μπορώ να αποπειραθώ και μια λιγότερο ή περισσότερο ορθολογική ερμηνεία (ή εξήγηση) του έργου του.

Ολικά ορθολογική εξήγηση δεν θα δοθεί ποτέ, ούτε κανένας θα κατανοήσει το έργο του Σκλάβου απόλυτα ορθολογικά ή μόνο ορθολογικά, καθόσον πάντοτε Αφηρημένο. Η ορθολογική αισθητική εξήγηση, που θα εδράζεται στη γνώση των τεχνικών διαδικασιών, των υλικών κ.α. είναι αναγκαία, αλλά όχι αρκετή, και ούτε μπορεί να υπάρξει πλήρης. Μόνο η μετάθεση του θέματος σε επίπεδο θεώρησης του κόσμου και ιδεολογίας θα μπορέσει να δώσει μια συνεκτική, πάντα κατά το μεγαλύτερο δυνατό βαθμό, ορθολογική εξήγηση – ερμηνεία, όπως έχουμε κάνει ήδη μέχρι τώρα. Αλλά αυτή η προσπάθεια δεν περιορίζεται στην πρώτη ανάγνωση του  έργου του Σκλάβου που κάναμε, στη Thèse, καθόσον υπάρχουν και αρκετές άλλες. Η προσπάθεια φθασίματος στην ολότητα της θεώρησης του κόσμου του Σκλάβου, καθόσον πολύπλευρη, πολυεπίπεδη, σύνθεση, είναι και αυτή εκ των πραγμάτων το ίδιο σύνθετη, και ουσιαστικά συνιστά μια σύνθεση σε μια ενιαία πάντοτε κατά το δυνατό, αναγνώσεων της (θεώρησης), και γενικότερα του Σκλάβου, ως διαρκώς σκεπτόμενης και δρώσας οντότητας, και βέβαια του έργου του σε διαρκές γίγνεσθαι μέχρι τον αδόκητο θάνατό του.

Η προσπάθεια αυτή διαρκών αναγνώσεων, συνθέσεων και ανασυνθέσεων φθάνει ακόμη να γίνει και σισύφεια. Ανοίγεις το ένα θέμα, προκύπτει το άλλο. Οπότε πάλι από την αρχή κ.ο.κ. Έτσι μιλούμε πλέον για μια κατάσταση του πνεύματος, που πλέον εργάζεται ενδογενώς και μάλιστα ασταμάτητα μέχρι να μπορέσει να κάνει explicite τις περισσότερες δυνατές πτυχές του έργου του Σκλάβου, πάντοτε με στόχο τη σύλληψη της ολότητάς του:  να φθάσουμε δηλαδή μέχρι στην εμμενή σύλληψη και κατανόησή του, εκ των πραγμάτων, δύσκολου, αφηρημένου έργου του. Και γενικότερα τίθεται το θέμα των ορίων της συστηματικής ορθολογικής προσέγγισης  του αφηρημένου έργου γενικά και του Σκλάβου ειδικότερα. Όμως άλλη λύση δεν υπάρχει, επιστημονικά μιλώντας. Για αυτό τελικά είμαστε υποχρεωμένοι να κάνουμε παρέα με τον Σίσυφο…

 

 

ΣΚΛΑΒΟΣ – ΜΕΤΑΚΡΙΤΙΚΗ – ΜΕΤΑ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ

 

 Β. ΦΙΟΡΑΒΑΝΤΕΣ

 

ΣΚΛΑΒΟΣ –  ΜΕΤΑΚΡΙΤΙΚΗ – ΜΕΤΑ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ

 

Σκλάβος: Προς τη μετακριτική και μετα-αισθητική του Σκλάβου και του έργου του με βάση τα κείμενά μου, παλιά και νέα, καθώς και τα κείμενα της Σχολής της Φρανκφούρτης¹. 

Ι

Το μοντέλο προσέγγισης του Σκλάβου, που εισηγούμαστε εδώ είναι περίπου αυτό που διαμορφώσαμε με τους φοιτητές στο Πολυτεχνείο Κρήτης και μετά στη Ρόδο: Επαγωγικό, διεπιστημονικό, πολυδιάστατο, συνθετικό.

Στόχος η ολότητα του έργου του Σκλάβου, η ολική σύλληψη και προσέγγισή του σε σχέση με την κοινωνία.

Αισθητική: Η κοινωνία είναι μέσα στην τέχνη: Αντορνική σύλληψη-θεώρηση θεωρητικοποίηση εξού και η θέση του Ο. Revault d’ Allones, «Κριτική θεωρία της κοινωνίας» και όχι απλώς Κριτική θεωρία.

Οι ιστορικοκοινωνικές συνθήκες της εποχής του Σκλάβου πως προβάλλονται, επηρεάζουν και διαμορφώνουν τις μορφές του Σκλάβου.

Η μετακριτική και η μετα-αισθητική ως αναστοχασμός σε σχέση με τα κείμενά μου, και ειδικότερα πάνω σε αυτά που προσεγγίζουν τον Σκλάβο και το έργο του.

Η συνεχής παρουσία της ιστορίας, άμεση ή έμμεση, στο έργο του Σκλάβου. Η ρητή και η υπόρρητη ιστορικότητα των μορφών του έργου του.

 

ΙΙ

 

Η ερμηνευτική των τίτλων του έργου του Σκλάβου και μερικών  κειμένων του.

Σκλάβος: Διεθνής και παγκόσμιος καλλιτέχνης.

Αντί διεθνής καλλιτέχνης σήμερα λέμε παγκόσμιος (εποχή της παγκοσμιοποίησης: global) καλλιτέχνης και υπονοείται πάντοτε μοντέρνος και πρωτοπόρος.

Η διαφορά μεταξύ της ιδεολογικο-κοινωνικής θεωρίας – αισθητικής του Σκλάβου και της φυσικής – συμπαντικής θεωρίας – αισθητικής του.

Προς το τέλος του ανθρώπου;

Προς την υποκειμενοποίηση της φύσης του Σύμπαντος κ.α.;

 

Κοινωνικό περιεχόμενο και περιεχόμενο αλήθειας (Adorno) του έργου τέχνης, της τέχνης γενικότερα, της μοντέρνας ειδικότερα.

Το συμπυκνωμένο περιεχόμενο (contenu sédimanté) της τέχνης

Τέχνη: Κοινωνικό γεγονός

               Κοινωνικό φαινόμενο

               Ιστορικό-κοινωνικό φαινόμενο

Κοινωνιολογία – στρουκτουραλισμός – φονξιοναλισμός

Τ. Parsons – Δομικός φονξιοναλισμός

               Οι κοινωνικές λειτουργίες απέναντι στις κοινωνικές δομές

               Δομοστρουκαριλισμός: Σύνθεση (R. Danredolf)

 

  

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

 

M. Χορκχάϊμερ, Παραδοσιακή και κριτική θεωρία, Έρασμος.

Η. Lefebvre, Métaphilosophie, Syllepse.

Δ. Μαρκής, Έλλογος κατακραυγή. Σμίλη

Β. Φιοραβάντες, «Κοινωνική Θεωρία και Αισθητική», Αρμός, μέρος Β΄ «Μετα-αισθητική…».

Θεωρία πολιτισμού, Ψηφίδα, τ. Ι, Βλ. τη θεωρητικοποίησή μας για την «Κριτική διεπιστημονικότητα».

Θεωρία πολιτισμού, κεφ. «Μετα-Αισθητική – Μετακριτική – Μεταφιλοσοφία». Βλ. τη θεματοποίησή μας για την Μετα-αισθητική.

Προς τη μεταπαγκοσμιοποίηση, Ζήτη.

Η εποχή της καθορισμένης άρνησης, Αρμός.

 

ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ: ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΟΥ – ΣΚΛΑΒΟΣ

 

 Β. ΦΙΟΡΑΒΑΝΤΕΣ

ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ: ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ  ΤΟΥ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΟΥ –  ΣΚΛΑΒΟΣ

 

Ι

Η εμφάνιση και η συγκρότηση της Νέας Αριστεράς στα νεώτερα  χρόνια διεθνώς σήμανε την επιστροφή της ξεχασμένης, της παραμελημένης ή και κυνηγημένης φιλοσοφίας του υποκειμένου. Η έκδοση του μικρού επαναστατικού κειμένου του Μαρκούζε, Δοκίμιο για την απελευθέρωση¹ σηματοδότησε την αφύπνιση της σκέψης διεθνώς και τη συνειδητοποίηση της θέσης ή και της αντίληψης ότι η φιλοσοφία του υποκειμένου πλέον είναι μια  απελευθερωτική φιλοσοφία και ιδεολογία. Το ίδιο και η αισθητική: Θα είναι μια αισθητική ενταγμένη στη φιλοσοφία της απελευθέρωσης και του υποκειμένου ή δεν θα έχει νόημα. Άρα το έργο τέχνης προσεγγίζεται και αναλύεται υπό αυτή την οπτική. Διαφορετικά δεν έχει νόημα η όποια άλλη αισθητική και γενικότερα η αισθητική ως τέτοια. Όπως δεν μας ενδιαφέρει η κοινωνιολογία και η φιλοσοφία που δεν έχουν στο επίκεντρό τους την απελευθέρωση (συμπεριλαμβανομένου και του σαρτρικού υπαρξισμού, ο οποίος περιοριζόνταν σε μια βαθυστόχαστη μεν κριτική αναλυτική του είναι, αλλά χωρίς τον ορίζοντα της κοινωνικής απελευθέρωσης, τουλάχιστον μέχρι το Κριτική του διαλεκτικού λόγου² . Το ίδιο δεν έχει νόημα και η Αισθητική.

Στο μεν γενικότερο φιλοσοφικό πεδίο πρωτοστατούν σε αυτή την ανθρωπιστική, απελευθερωτική φιλοσοφία του υποκειμένου οι Μαρκούζε, Γκολντμάν, Γκορζ, Λεφέβρ, ο Τερτυλιάν που αποκόβεται από τον σταλινικό και ώριμο Λούκατς  (που από την άποψη αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία ένα άρθρο του, για τον Ουμανιστικό μαρξισμό) κ.α., στην Αισθητική πρωτοστατεί o Ο. Ρεβώ ντ’ Αλλόν, που αναλαμβάνει το δύσκολο έργο της ανθρωπιστικής συμπλήρωσης-διόρθωσης της αντορνικής  αισθητικής. Και ο Σκλάβος που συνειδητοποιεί την αδήριτη ανάγκη για την αφαίρεση από το 1959 και εδώ, με την καμπή αυτή δημιουργεί πρωτοπόρα και στρατευμένα πάντοτε υπό το πρίσμα της φιλοσοφίας του υποκειμένου. Η αισθητική του είναι μια συστηματική αναλυτική διαλεκτική της απελευθέρωσης του ανθρώπου, του  υποκειμένου από τα δεσμά της κυρίαρχης αλλοτρίωσης και πραγμοποίησης: Από την ακάθεκτη γραφειοκρατικοποίηση και ορθολογικοποίηση του συστήματος. Σαν άλλος Οιδίποδας αγωνίζεται να σπάσει τα ορθολογιστικά δεσμά του και να βρει διέξοδο στον χαμένο κόσμο της αυθεντικότητας και της γνησιότητας. Σε ένα κόσμο μιας ανθρώπινης ορθολογικότητας.

Η διαλεκτική της αισθητικής απελευθέρωσής του, μέσω της απελευθέρωσης δια της ατέρμονης αφαίρεσης του οδηγεί σε μονοπάτια της σκέψης νέα, σε πεδία της πρωτοπόρας καλλιτεχνικής πράξης καινοτόμα στη διαρκή αισθητική ανατροπή. Στην ανατροπή χωρίς τέλος, όπως και η αισθητοκαλλιτεχνική πρακτική του σύγχρονού του Τζιακομέττι. Ο Σκλάβος όμως θα φύγει γρήγορα  με περισσότερα ερωτήματα, ακόμη και αινίγματα, που ανέδειξε η απελευθερωτική προσπάθειά του αυτή, η χειραφέτηση του έστω και στο αισθητικό επίπεδο από τον βιωμένο καπιταλιστικό κόσμο, παρά απαντήσεις. Ο Σκλάβος όμως με το μοναδικό ανατρεπτικό και απελευθερωτικό παράδειγμα του θα αναδείξει όμως σε όλο του το μεγαλείο το ιδεολογικοποιητικό και αισθητικό πρόταγμα της απελευθέρωσης του ανθρώπου, χωρίς να δώσει τη λύση, όπως, θα έλεγε και ο νεαρός επαναστάτης Λούκατς.

Και κατά τούτο το μοντέρνο κι αφηρημένο αισθητικό πρόβλημα παρέμεινε στη συνέχεια του Σκλάβου πάντοτε ανοιχτό.

 

ΙΙ

Η εσωτερικότητα του Σκλάβου (όπως και των Μπρανκούζι, Ζάντκιν, Τζιακομέττι), η ακατάβλητη, η αλώβητη εσωτερικότητά του (intimité), εξωτερικευμένημε τις αφηρημένες μορφές και δια αυτών. Ο μοναδικός πνευματισμός των μορφών του και πρωταρχικά του ίδιου. Η ιστορικά μοναδική περιπλάνησή του στους μαιάνδρους της βαθειάς, απόμακρης, ακόμη και κλειστής ως (αυτο-)άμυνα συνείδησης, ατομικής και συλλογικής.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

 

1. Εκδ. Διογένης.

2. Εκδ. Γκαλιμάρ.

 

ΤΟ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΤΟΥ ΣΚΛΑΒΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ ΤΟΥ

 Β. ΦΙΟΡΑΒΑΝΤΕΣ

ΤΟ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΤΟΥ ΣΚΛΑΒΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ ΤΟΥ

 

      Οι Επαναστάσεις της Αν. Γερμανίας, Ουγγαρίας, Πολωνίας κ.τ.λ., του Μπέρκλεϋ κ.α. στη δεκαετία του 1950-60.

Το αντι-αυταρχικό στη συνέχεια  κίνημα και το κίνημα ενάντια στον καταναλωτισμό, το δυτικό τρόπο ζωής κ.τ.λ.

Ο θετικός, ανατρεπτικός ιδεολογικός χαρακτήρας του τότε κινήματος που βγήκε από την Αντίσταση.

 

 

ΣΛΑΒΟΣ: ΔΙΑΡΚΗΣ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ

 

Λείπει ο δάσκαλος Γκολντμάν για να αποπειραθεί μια συνεκτική και ορθολογική θεωρητικοποίηση, ν’ αποπειραθεί μια διαλεκτική συσχέτιση και ερμηνεία μεταξύ των σημαντικών δομών του έργου του Σκλάβου και των συγκεκριμένων μορφοποιήσεών του και των τότε ιστορικοκοινωνικών δομών σε πραγμοποιητική μετεξέλιξη, όπως έλεγε ο Αντόρνο.

Παρά τη διάχυτη κυρίαρχη αλλοτρίωση του ανερχόμενου τότε καταναλωτιστικού  νεοκαπιταλισμού, υπήρχε χώρος ακόμη για μια αυτόνομη και ριζικά  αντιαλλοτριωτική πρωτοπόρα αισθητοκαλλιτεχνική πρακτική, στο περιθώριο του συστήματος, και δομικά ενάντιά του. Για την αναζήτηση της ανθρώπινης απελευθέρωσης μέσα από την έντονη, την παρατεταμένη, την ριζική και καινοτόμα μοντέρνα μορφογένεση και καλλιτεχνική δημιουργία, που προσπαθούσε να ξεπεράσει τα όρια του συστήματος, από τον μεγάλο γλύπτη της διεθνούς πρωτοπορίας Σκλάβο.

Τα διάφορα απελευθερωτικά κινήματα της εποχής του, οι ιστορικές εξεγέρσεις στις πρώην ανατολικές χώρες, επηρεάζουν τους μοντέρνους καλλιτέχνες της εποχής και αργότερα φαίνεται και η φοιτητική εξέγερση που άρχισε από το Μπέρκλευ επηρεάζουν τον Σκλάβο καθοριστικά, τον συγκλονίζουν, αλλά δεν αρκούν. Ο Σκλάβος πάλλεται από το κίνημα, από τα απελευθερωτικά προτάγματά του, από το ιδεώδες της απελευθέρωσης¹, όπως το έχουμε αποκαλέσει και αλλού, αλλά δεν περιορίζεται σε αυτό. Δεν  του αρκεί.

Μπορεί αυτό το ιδεώδες να του δίνει κουράγιο, ελπίδα ότι ένας κόσμος καλύτερος είναι δυνατός, όπως έλεγαν τότε οι αγωνιστές και οι στρατευμένοι διανοούμενοι, αλλά ο Σκλάβος τοποθετούνταν, ως συνειδητοποιημένο σε υπέρτατο βαθμό είναι πέραν από το ιδεολογικό πλαίσιο του τότε κινήματος, καθόσον δεν του ήταν αρκετό.

Δεν το ικανοποιούσε. Η όλη αισθητοκαλλιτεχνική πρακτική και απόπειρά του πατούσε μόνο με το ένα πόδι στο κοινωνικό ανατρεπτικό της εποχής του. Το άλλο ήταν ευρύτερα ιστορικοκοινωνικό-γενετικό με την έννοια του Γκολντμάν², αλλά αναζητούσε το δράμα του ν’ανοίξει ένα μονοπάτι πέραν από το όποιο πραγματικό, αντιφατικό, αντινομικό, επαναστατικό κ.α.

Αναζητούσε δηλαδή να δημιουργήσει ένα νέο πνεύμα απελευθερωμένο από κάθε εξωτερικό καταναγκασμό, από το ολικά ήδη από τότε πραγμοποιημένο πραγματικό, που σπαρταρούσε να απελευθερωθεί, αλλά όχι συστηματικά και καθορισμένα³. Ο Σκλάβος βιώνοντας αυτή την αξεπέραστη αντίθεση, ακόμη και αντινομία, αναζητούσε μορφοποιήσεις πέραν από το όποιο πραγματικό, ακόμη και αυτό που στην εποχή  του πάλευε για την απελευθέρωση. Η απελευθέρωση αυτή δεν του αρκούσε ή δεν την πολυπίστευε. Ως άλλος Διογένης απόμακρος από τον υπάρχοντα ξεπεσμένο κόσμο, όπως έλεγε ο νεαρός Λούκατς⁴, ο Σκλάβος παρατηρούσε τα γύρω του τεκταινόμενα, τα βίωνε έντονα, αλλά αντινομικά. Δεν συζητούμε για κοσμικότητες. Εξάλλου με τους μόνους που συζητούσε σοβαρά, ήταν ο Ζαντκίν και ο Ζερβός. Εσωτερίκευε τις εντάσεις και τις ταλαντώσεις  (vibrations), όπως έλεγε και ο Καντίνσκυ⁵, τον οποίο αναγνώριζε και σεβόταν ως το μεγαλύτερο ίσως καλλιτέχνη της μοντέρνας και ιδίως της αφηρημένης τέχνης, και στη συνέχεια τις εξωτερίκευε μέσω των συγκεκριμένων μορφοποιήσεών του. Από την άποψη αυτή έχουν ιδιαίτερη σημασία τα ψιλά έργα του, έργα σημαδιακά της έντονης και ευαίσθητης ψυχικά ανάτασής του, την αναζήτηση του δυνατού ξεπεράσματος. Μορφικά, μορφολογικά στο σταυροδρόμι πολλών μοντέρνων ρευμάτων και τάσεων: Κυβισμού, κονστρουκτιβισμού, σουμπρεματισμού, της μοντέρνας αφηρημένης γλυπτικής του Μπρανκούζι, ιδίως των ψηλών έργων του, μέσα στο γενικότερο ρεύμα της Ανήμορφης τέχνης που κυριαρχούσε τότε στη Σχολή του Παρισιού με τις κρίσεις και τα αδιέξοδα της, που όμως σήμανε, επέφερε οριστικά⁶ το τέλος του συστήματος, του όποιου μορφικού-μορφολογικού και αισθητικού συστήματος, ο Σκλάβος, χωρίς να ενδίδει στα αδιέξοδά τους, προσπαθεί να χαράξει το δικό του απελευθερωτικό και μορφικά-αισθητικά αυτόνομο δρόμο του. Βιώνει τραγικά τα αδιέξοδα του καπιταλισμού και του συστήματος γενικότερα, της Ανήμορφης τέχνης ως πρωτοπόρας έκφρασης που παλεύει απέναντι στο σύστημα, αλλά έχοντας ουσιαστικά αποδεχθεί την ήττα, για να μην πούμε τη συντριβή, προσπαθεί μοναχικά να διαμορφώσει έναν άλλο δρόμο. Αποκούμπι του το καλέμι, το διαρκές πελέκημα του μαρμάρου του των άλλων πετρών κ.τ.λ., πάντοτε μέσα στο πλαίσιο του διαλεκτικού ασκητικού αισθητικού ιδεώδους του, για να παραφράσουμε τον Αντόρνο⁷.

Έτσι διαμορφώνει νέες συλλήψεις, ανοίγει νέους δρόμους στο αισθητικό επιστητό, για να χρησιμοποιήσουμε ένα νεολογισμό, συγκροτεί σιγά-σιγά μια νέα μεθοδολογία πρωτοπόρας πάντοτε γλυπτικής εργασίας, που ακόμη και από τα θραύσματα του πεντελικού μαρμάρου του Δελφικού φωτός διαμορφώνει έναν άλλο συνεκτικό και ειρηνευμένο, όπως θα έλεγε και ο Αντόρνο⁸ για να τον παραφράσουμε, αλλά απελευθερωμένο κόσμο.

Η απελευθέρωση μέσω της απελευθέρωσης των μορφών, είναι η κύρια διάσταση του είναι και του έργου του. Και ο πνευματισμός που επιζητά εναγώνια αυτόν τον σκοπό εξυπηρετεί.

Ο Σκλάβος δεν είναι ούτε κανένας νάϊφ πνευματιστής, ούτε το ίδιο νάϊφ θρησκευόμενος. Απέναντι στην ολοκληρωμένη αλλοτρίωση της πραγμοποίησης της εποχής του παρατάσσει το ιστορικό πνεύμα των πρωτοποριών και της ανθρωπότητας γενικότερα, με κύρια αναφορά τον αισθητισμό της αρχαίας Ελλάδας, χωρίς  να αναζητά την αναβίωση του όποιου κλασικισμού, ούτε εγκλωβίστηκε ποτέ  σε τέτοιες λογικές, που είχαν αρχίσει να εμφανίζονται τότε στο Παρίσι, ως προϊόν βαθειάς και ολικής ιδεολογικής κρίσης και προϊούσας αποσύνθεσης. Το πνεύμα του Σκλάβου, το πνευματικό στοιχείο της θεώρησης του κόσμου και του έργου του είναι το ιστορικό πνεύμα που μάχεται ν’απελευθερωθεί από τα κάθε εποχή υπαρκτά εμπόδια για την επίτευξη της απελευθέρωσης και της χειραφέτησης του ανθρώπου. Είναι ένας ζωντανός πνευματικός ανθρωπισμός δι-ιστορικού χαρακτήρα και διάστασης, που ξεπερνά κατά πολύ τα αδιέξοδα της σύγχρονής του αλλοτριωμένης και πραγμοποιημένης ανθρώπινης συνθήκης. Ο Σκλάβος δεν ενδίδει στην ακραία αποσπατοποίηση των σύγχρονων του πρωτοπορειών, έκφραση και συγκεκριμενοποίηση βαθειών, και ίσως αξεπέραστων εύκολα διαλεκτικών-αποσυνθετικών ιδεολογικών και αισθητο-πολιτισμικών διαδικασιών, αλλά δεν δημιουργεί και το όποιο σύστημα, ούτε επιδιώκει κάτι τέτοιο, καθόσον γνωρίζει ότι το σύστημα, κάθε σύστημα, και ιδίως το ανατολικό (ο υπαρκτός τότε «σοσιαλισμός»),  σημαίνει καταπίεση και εξαντραποδισμός του ανθρώπου.

Αντίθετα ο Σκλάβος αναζητά επίμονα, εναγώνια την ολική απελευθέρωση από το όποιο σύστημα.

Επιχειρεί διάφορες μορφοποιήσεις και πειραματισμούς με θαυμαστά μορφικά-μορφολογικά αφηρημένα έργα, αλλά ποτέ δεν προσκολλάται ούτε αρκείται σε αυτά. Σαν άλλος  σωκρατικός συνεχίζει να διερωτάται ακατάπαυστα για την σύγχρονη αισθητική, και μέσω αυτής διερωτάται συγχρόνως για την τύχη του σύγχρονου ανθρώπου, για τη βαθύτερη ουσία του ανθρώπινου γίγνεσθαι, επιδιώκοντας πάντοτε το πως το αλλοτριωμένο είναι θα γίνει απελευθερωμένο γίγνεσθαι και δια μέσω της πρωτοπόρας τέχνης και της αντίστοιχης συνειδητοποίησης, που μόνο αυτή μπορεί να δημιουργήσει. Ο Σκλάβος δηλαδή είναι ο αισθητικός της ανατροπής, ο πρωτοπόρος γλύπτης της συνειδητής απελευθερωτικής αισθητοκαλλιτεχνικής και κοινωνικής πράξης. Ο αισθητικός της απελευθέρωσης, όπως θα έλεγε και ο Μαρκούζε⁹, πλην όμως  ανεύρετης ουσιαστικά μέσα στις κοινωνίες της ύστερου και υπεραλλοτριωμένου  καπιταλισμού, με έντονο μάλιστα το παθολογικό ψυχοπνευματικό κλίμα του Παρισιού, που είχε αρχίσει να ρέπει προς την παρακμή, τη νεώτερη ντεκαντάνς ήδη από τότε, και αυτό παρά το σημαντικό γαλλικό εργατικό κίνημα της εποχής και το έντονα αμφισβητησιακό κλίμα  που άρχισε να εμφανίζεται και να διαδίδεται παγκόσμια. Η σκλαβική ελευθερία ή απελευθέρωση ήταν πολύ πιο ουσιαστική, βαθειά, πραγματικά ανθρώπινη και κοινωνική, ανεύρετη, όπως υπήρχε στα πιο παλιά επαναστατικά κοινωνικά και αισθητικά κινήματα.

Ο νεοκαπιταλισμός είχε αρχίσει να διαβρώνει και πάντα, να γεννά και να διαδίδει τις ψευδο-απελευθερωτικές υποσχέσεις του. Έτσι, περιόριζε ασφυκτικά και το περιθώριο που είχε μέχρι τότε η προχωρημένη πρωτοπορία διεθνώς: Αντ. Ράινχαρντ, Μπ. Νιούμαν, Φρ. Κλάϊν, Τζιακομέττι,  Σκλάβος, κ.α.

Και μέσα σε αυτές τις συνθήκες γενικότερης κρίσης και παρακμής, η ολική επανάσταση, στην οποία προσέβλεπε πάντοτε, σταθερά, ο Σκλάβος, δεν ερχόνταν, ενώ ήλθε  ξαφνικά ο αδόκητος θάνατός του…

 

ΤΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΤΟΥ ΣΚΛΑΒΟΥ : Η ΟΛΙΚΗ ΚΑΘΟΡΙΣΜΕΝΗ ΑΡΝΗΣΗ ΤΟΥ

 

-Μορφή κειμένου: κεφάλαια και κεφαλαιάκια σε παράταξη

-Το δύσκολο κεφάλαιο «Η αφαίρεση, το κοινωνικό, η ιδεολογία» της διατριβής, που υπερβαίνει ως δομή και ως προβληματική τα καθιερωμένα, φθάνει να ανοίγει νέα πιο δύσκολα θέματα, μεθοδολογικά, ερμηνευτικά, εννοιολογικά για την κατανόηση του έργου του Σκλάβου. Του παραδείγματος (με την  υπαρξιακή και την επιστημολογική μεθοδολογική με την   χαμπερμασιανή έννοια) Σκλάβος. Που ανοίγει το θέμα μιας νέας κοινωνικής θεωρίας, επικεντρωμένης στην αφαίρεση, το κοινωνικό, την ιδεολογία στις νέες και σύγχρονες συνθήκες, με  πολύπλοκους διαλεκτικούς όρους.

- Από το σχετικά απλό σχήμα της θεωρίας της σχετικής αυτονομίας (Γκράμσι- Αλτουσέρ- Πουλαντζάς) στη θεωρία της σύγχρονης πολύπλοκης μετασχηματισματικής διαλεκτικής.

- Άνθρωπος-υποκείμενο- κοινωνία

- Αφαίρεση- επανάσταση

-Σκλάβος: οργανικής σύλληψης  καλλιτέχνης της επανάστασης

-Επανάσταση και όχι εξέγερση

- Σκλάβος 1956-68 à Ύστατη ολική επανάσταση: έντονες κοινωνικοπολιτικές και ιδεολογικές αναζητήσεις και κατακτήσεις γενικά. Ήταν μια δεκαετία διεθνώς ριζοσπαστικοποίησης και κινητοποίησης, αμφισβήτησης της άρνησης της καθεστηκυίας τάξης, με απόληξη  το Μάη του ‘68 και τα κινήματα που επακολούθησαν. Ο Σκλάβος κατά μια έννοια εκφράζει αυτή τη συνεχή  ριζοσπαστικοποίηση που προανήγγειλε τραγικά την εξέγερση του Μαΐου του 68.

- Σκλάβος: Προς μια νέα διαρκή ερμηνευτική υπό την οπτική της κριτικής (κοινωνικής) θεωρίας

-Γκράμσι: Ανάγκη ξεπεράσματος του κοινωνιολογισμού και του οικονομισμού. Η σημασία του αυτόνομου πλέον πολιτισμικού εποικοδομήματος στο μονοπωλιακό καπιταλισμό, της πρωτοπορίας, του μοντερνισμού, της αναγκαίας οργανικότητας της τέχνης και της κουλτούρας, της ιδεολογικής και πολιτισμικής ηγεμονίας των εξαρτημένων τάξεων και της τέχνης της πρωτοπορίας.

- Η διαλεκτική του Σκλάβου και των κινημάτων της εποχής του, των δεκαετιών μετά το 1945, των αντάρτικων, του κεφαλονίτικου ριζοσπαστισμού.

Εσωτερίκευση των προταγμάτων των κοινωνικών κινημάτων.  Εξωτερίκευση μέσα από τα έργα, εσωτερική-εξωτερική διαλεκτική.

-Σκλάβος 1957-8: Επανάσταση - Αφετηρία(;): Πλήρως αποδεσμευμένη και απελευθερωμένη, δηλαδή χειραφετημένη από την παράδοση,  αλλά και από όλη την ιστορία της μοντέρνας γλυπτικής και της γλυπτικής γενικότερα. Προς τα που;

 

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1.            Βλ. Β. Φιοραβάντες, Κοινωνική θεωρία και αισθητική, Αρμός, κεφ. «Το ιδεώδες της επανάστασης και η μοντέρνα τέχνη», σσ. 289-296.

2.            Βλ. L. Goldmann, Structures mentales et création culturelle, Médiations.

3.            Βλ. Β. Φιοραβάντες, Η εποχή της καθορισμένης άρνησης, Αρμός.

4.            Βλ. Γκ. Λούκατς, Η ψυχή και οι μορφές, Θεμέλιο.

5.            Βλ. Β. Καντίνσκυ, Για το πνευματικό στην τέχνη, Νεφέλη.

6.            Αν και δεν υπάρχει μέχρι σήμερα κάποια λιγότερο ή περισσότερο συστηματική αισθητική προσέγγιση της Ανήμορφης τέχνης (Art informel), βλ. Th. Adorno, Quasi una fantasia, Gallimard, μσ. Idées και E. Κοκόρης, «Από την αρχέγονη μουσική γλώσσα στον οικισμό της τονικότητας», Προς τη Νέα ανθρωπολογία, συλλ. Επ. Επ. Β. Φιοραβάντες, σσ. 83-90.

7,8.  Βλ. Th. Adorno, Théorie esthétique, Klincksieck.

9.   Βλ. Χ. Μαρκούζε, Δοκίμιο για την απελευθέρωση, Διογένης, Η αισθητική διάσταση,

      Παπαζήσης.