ΣΚΛΑΒΟΣ - ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ

 

Β.ΦΙΟΡΑΒΑΝΤΕΣ

ΣΚΛΑΒΟΣ - ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ

 

Δομική, βαθειά, απόλυτη ανησυχία για το ανθρώπινο γίγνεσθαι, για τον άνθρωπο γενικότερα. Ο Σκλάβος βιώνει τραυματικά, μοναχικά, εναγώνια τις σύγχρονές του εξελίξεις, την ανάπτυξη ή καλύτερα την «ανάπτυξη» και την  αποκοινωνικοποίηση-απανθρωποποίηση του ανθρώπου που αυτή προκαλεί. Συγχρόνως είναι μακρυά από την προβληματική της μοναξιάς (solitude) και την αντίστοιχη γλυπτική (Τζιακομέττι), που αναπτύσσεται στην εποχή του στους αντίποδες της προïούσας γενικευμένης μοναξιάς. Ακόμη πιστεύει στον κοινωνικό άνθρωπο, στον κοινωνικά και ιστορικά σκεπτόμενο και δρώντα  άνθρωπο, πάντα όμως με αμφιβολία για τα αποτελέσματα, αλλά κυρίως για τη διατήρηση ακόμη και ενίσχυση της αναγκαίας και επιβαλλόμενης κοινωνικής ανασυγκρότησης, αναδιάρθρωσης, με επίκεντρο πάντοτε τον Άνθρωπο.

Η όλη σκέψη και πρακτική του Σκλάβου, μέσα στην μοναξιά του, την απέραντη μοναξιά του, στην αξεπέραστη μελαγχολία του ήταν και παρέμεινε μέχρι τέλος κοινωνική, ιστορική, ανθρώπινη, ανθρωπιστική. Δεν εγκατέλειψε ο Σκλάβος ποτέ, ακόμη και στις πιο απαισιόδοξες στιγμές του, τον άνθρωπο, τον σκεπτόμενο και δρώντα αισθητοποιημένα και κοινωνικά  άνθρωπο.

Έτσι ξέφυγε από τον εγκλεισμό του (emprise) στην όλο και για γιγαντωνόμενη αλλοτρίωση, κατορθώνοντας συνάμα να προσδώσει μια ριζικά αντιαλλοτριωτική διάσταση στο έργο του. Μια διάσταση απελευθέρωσης και ως προοπτική και ως δυνατότητα, για να θυμηθούμε τον Μαρκούζε.

Οι τάσεις αντι-άνθρωπος που αναπτύχθηκε στη συνέχεια με τον μεταμοντερνισμό, δεν έχουν καμία απολύτως σχέση με τον Σκλάβο. Η πεμπτουσία του είναι και του έργου του Σκλάβου συνίσταται, αντίθετα, στην κριτική του του απάνθρωπου ύστερου καπιταλισμού, της διαδικασίας απο-ανθρωποποίησης που αυτός (καπιταλισμός) δημιουργούσε και επέβαλε παγκόσμια. Ούτε σε καμία περίπτωση η κριτική, όσο ρηξικέλευθη και αν ήταν του Σκλάβου, της απάνθρωπης φύσης του ύστερου καπιταλισμού, δεν  μπορούσε να δικαιολογήσει επί ουδενί τη γενικευμένη αντιανθρώπινη μεταστροφή που πήρε στη συνέχεια  η τέχνη και η αισθητική. Ο μεταμοντερνισμός που εμφανίζεται  λίγο αργότερα, όπως έχουμε εξηγήσει πολλές φορές, και τον οποίο ζήσαμε από κοντά στο Παρίσι στη δεκαετία του 80 και μετά στην Ελλάδα, δεν είναι προέκταση του μοντερνισμού. Δεν  είναι ευθεία λογική συνέπεια της κριτικής του απάνθρωπου χαρακτήρα του καπιταλισμού, όπως την είχαν αποπειραθεί ριζοσπαστικά και καθορισμένα οι καλλιτέχνες της πρωτοπορίας αμέσως πριν, με προεξάρχοντα τον Σκλάβο στο Παρίσι. Είναι  η πλήρης  άρνηση, η παραποίηση, η μεταλλαγή της μοναχικής πρωτοπόρας και ριζοσπαστικής αμφισβήτησης του συστήματος με τον σύστοιχό του ξεπεσμό του ανθρώπου που επιφέρει: Η αμφισβήτηση μέχρι τέλους, μέχρι δηλαδή την πραγματοποίηση της δύσκολα πραγματοποιήσιμης επανθρωποίησης του ανθρώπου, όπως ήθελε ο νεαρός Μαρξ.

Και παρά τη νέου τύπου, τη νεοκαπιταλιστική αλλοτρίωση και ενάντιά της η νεοανθρωπιστική  σκέψη είχε διαδοθεί στον δυτικό κόσμο τότε με πρωτοστατούντες τον Μαρκούζε, τον Λεφέβρ, τον Γκορζ, τον Γκολντμάν, τους Καταστασιακούς και στο θεωρητικό επίπεδο, τους Τζιακομέττι, Σκλάβο και γενικότερα τη Σχολή της Ν. Υόρκης και της Ανήμορφης τέχνης στο Παρίσι, ο μεταμοντερνισμός ισοπέδωσε στη συνέχεια τα πάντα. Επέβαλε μια γενικευμένη αμνησία, μια εξίσου γενικευμένη αποϊδεολογικοποίηση, την ολική αποκοινωνικοποίηση της τέχνης, μέσα δυστυχώς στις νέες συνθήκες απογοήτευσης,  υποχώρησης ακόμη και προϊούσας αποσύνθεσης του κοινωνικού κινήματος μετά την υποχώρηση του Μάη. Ο γενικός αναθεωρητισμός που επέβαλε όμως δεν θα πρέπει να μας κάνει να παραβλέπουμε, να μην δούμε σε όλη την ιστορική μεγαλοπρέπειά του τον Σκλάβο και το έργο του, το μοναχικό και αξεπέραστο παράδειγμά του.

Το παράδειγμα του - αναφορά για την αναζήτηση της ανθρώπινης απελευθέρωσης, στο διηνεκές… Όσο υπάρχει άνθρωπος, ο οποίος μπορεί μέσα από τη συνειδητοποίηση των αδιεξόδων του σύγχρονου απόλυτα βάρβαρου συστήματος να ξαναστραφεί προς αναζήτηση του ανθρώπου, του μοναχικού, του κοινωνικού, του απαισιόδοξου, του σκεπτόμενου, του δρώντος ανθρώπου σε όλη του την πραγματική αλήθεια, αγνότητα, ευγένεια, σύμφωνα και με το ύψιστο παράδειγμα του Χαλεπά, αυθεντικότητα και αμεσότητα, όπως ήθελε και ο Μπένζαμιν, το έργο του Σκλάβου θα παραμένει πάντοτε μια αναφορά, μια  ανεξάντλητη πηγή έμπνευσης για την αναζήτηση του άλλου, του ανατρεπτικού, του απελευθερωτικού. Για δημιουργία νέων μοντέρνων κι απελευθερωτικών μορφών. Για την «Επανάσταση», όπως έλεγε και ο Σκλάβος.

 

 

ΣΚΛΑΒΟΣ: ΧΡΟΝΟΣ - ΣΥΝΘΕΤΗ ΧΡΟΝΙΚΟΤΗΤΑ -ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ

 

Β.ΦΙΟΡΑΒΑΝΤΕΣ

ΣΚΛΑΒΟΣ:  ΧΡΟΝΟΣ - ΣΥΝΘΕΤΗ ΧΡΟΝΙΚΟΤΗΤΑ -ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ

 

Το αρχικό κείμενο 1986-87: Κείμενο μας το παλιό. Δεν αλλάζει. Παραμένει  ως τέτοιο αυτόνομο. Έχει τον ίδιο του τον εαυτό, όπως θα έλεγε και ο Μπωντλαίρ. Είναι ο ίδιος του ο εαυτός μέσα στην  αυθυπαρξία και την αυτονομία του. Στον ιδιότυπο τότε κινηματικό μοντερνισμό, αισθητικό και κοινωνικό.

Όμως οι συνθήκες άλλαξαν. Σήμερα δε με την καταστρεπτική γενικά παγκοσμιοποίηση κάθε ανθρώπινης και κοινοτικής – κοινωνικής οντότητας, άλλαξε και η γλώσσα, η γλώσσα της  αισθητικής ειδικότερα… Λόγος πιο άμεσος, λιγότερο περιπλεγμένος, περισσότερο λιτός, χωρίς πολλές συνεπαγωγές και συν-προκείμενες.  Που  σκέψη για θεωρία, όπως την εννοούσαμε επί χούντας και στα επόμενα χρόνια. Από το 1990-1 έρχεται η μεγάλη και αδήρητη καμπή προς την απλοϊκότητα, τον simplisme, όπως έχουμε αποκαλέσει αυτή τη νέα τάση χωρίς πολλές διαμεσολαβήσεις, αναπτύξεις, υποθέσεις, αναζητήσεις. Εμείς παρόλα αυτά επιμείναμε διαλεκτικά, στοχαστικά όπως ήθελε και ο Αντόρνο, ερευνητικά, και ενσωματώνοντας  τις νεώτερες κατακτήσεις της σκέψης περί πολυπλοκότητας, αλληλόδρασης, διεπιστημονικότητας, διαπολιτισμικότητας κ.α. Έτσι προσπαθήσαμε και υπό την πιο δραστήρια επιρροή, επικαιροποιημένη όμως, της αμεσότητας του Μπένζαμιν, ν’ αναδείξουμε την νέα αμεσότητα των αντιδράσεων, των αντιστάσεων των κοινωνικών κινημάτων στη θύελλα της παγκοσμιοποίησης και ειδικώτερα να αναδείξουμε και να κρατήσουμε ζωντανό το ιστορικό πρόταγμα των πρωτοπορειών,  συγχρόνως προσπαθώντας να το επικαιροποιήσουμε. Επικαιροποίηση από τη φύση της αντινομική, καθώς οι δύο γλώσσες, η παλιά και η νέα είναι πολύ διαφορετικές και κυρίως η διαφορά αυτή αφήνει να ξεπροβάλλει σε όλη της την έκταση η χρονικότητα (temporalité), η αναπόδραστη χρονικότητα. Σύμπλεξη, η συγχώνευση χρονικοτήτων δεν γίνεται, ούτε έχει ποτέ γίνει και ούτε ποτέ θα γίνει κάτι τέτοιο κατορθωτό. Αυτό το οποίο γίνεται, και για εμάς είναι πρωτόγνωρο πείραμα, είναι το συνεχές πέρασμα από τη μια χρονικότητα στην άλλη. Έτσι μέσα και στην εκ των πραγμάτων συνύπαρξη αυτών των δύο χρονικοτήτων μέσα στην αυτοτέλεια και αυτόνομη ύπαρξή τους αναδεικνύεται η διαφορά προς το ολικό κενό, στην ολική ανυπαρξία του είναι που επέβαλλε η προϊούσα παγίωση της παγκοσμιοποίησης όλα αυτά τα χρόνια.

Συγχρόνως ξεπροβάλλει όλο και πιο έντονα και επιβλητικά το ιστορικό έργο του Σκλάβου, άλλοτε ως ανάμνηση, (ανάμνηση γενικά ως κατάσταση – προϋπόθεση της αισθητικής και του πνεύματος γενικότερα που την αξία της τόσο επισήμαινε ο Αντόρνο), άλλοτε ως δημιουργία σε διαρκές γίγνεσθαι. Με άλλα λόγια το έργο του Σκλάβου σε καμία περίπτωση δεν είναι ή δε προσλαμβάνεται ως μια δομή  παγιωμένη (figée), αλλά ως ένα διαρκές κινητό, που επιβιώνει, ακόμη και αναδεικνύεται σε όλη του την μεγαλοπρέπεια από το διαρκές, το αναπόδραστο κινητό του χρόνου.

Έτσι  οδηγούμαστε σε μια νέα δομή της χρονικότητας, ως κάποια μορφή σύνθεσης, ή τουλάχιστον συνύπαρξης της παλιάς δομής και  των κειμένων μας με τη νέα. Πρόκειται για μια σύνθετη δομή της χρονικότητας, ή καλύτερα σε μια σύνθετη χρονικότητα, με έντονη την απροσδιοριστία και την αβεβαιότητα ως προς τις προοπτικές του γίγνεσθαι ιστορικά εξετάζοντας το θέμα, αλλά και υπό την οπτική της δομικά αβέβαιης παγκοσμιοποίησης,  και σε κάθε περίπτωση χωρίς καμία γραμμικότητα, μηχανικιστική σύλληψη και ιδίως με θέσιμο σε μόνιμη κατάσταση τουλάχιστον διερώτησης την πρόοδο.

Η αντιπαράθεση (confrontatiion) αυτών των δύο ουσιαστικά διακριτών, αυτόνομων χρονικοτήτων  δεν ξέρουμε που μπορεί να οδηγήσει με ακρίβεια. Γνωρίζουμε όμως την σημασία της μετακριτικής, της μετα-αισθητικής και της μεταφιλοσοφίας που αναδεικνύεται με μοντέρνο πλέον τρόπο, και ακόμη καλύτερα ως τη μόνη σύγχρονη μεθοδική μοντερνιτέ και στάση για την εντελεχέστερη  διερεύνηση του συνεχούς χρονικού κινητού: του κινητού της σκέψης, όπως έλεγε ο Χάμπερμας, το οποίο είναι δομικά και ιστορικά επεκτεινόμενο από τον Ησίοδο μέχρι σήμερα, του κινητού της τέχνης ειδικώτερα. Και του Σκλάβου που συγκεκριμένα που ενώ προβάλλει ως μία  ιστορική αποκρυστάλλωση (contellation) όπως, θα έλεγε o Χορκχάϊμερ, ως ιστορικό απόσταγμα, όπως θα έλεγε ο Α. Λεφέβρ, παραμένει πάντα όρθιο, ρηξικέλευθο, πάντοτε μοντέρνο, προσβλέποντας και ωθώντας προς την επανάσταση.

Η χρονικότητα (και η συγκυρία θα λέγαμε) του Σκλάβου, με αυτήν της συγγραφής του κειμένου μας, και της σημερινής της προσπάθειας ανασυγκρότησης, αναδόμησης, επικαιροποίησης, και σε κάθε περίπτωση τουλάχιστον προχωρήματός της είναι διαφορετική. Ή καλύτερα πολύ διαφορετικές. Γι’ αυτό δεν μπορεί παρά να είναι και διαφορετικές οι νουβέλες, και στην προκειμένη περίπτωση οι αισθητικές νουβέλες μας όπως  θα έλεγε ο Μπωντλέρ και στη συνέχεια του ο νεαρός Λούκατς, αρκετά μεταφορικά μιλώντας. Το πρόβλημα, για το λόγο αυτό, αναδεικνύεται σε όλη την έκταση και σε όλη την εμβέλειά του. Παραμένοντας πάντα μοντέρνος, πως μπορεί να φθάσεις σήμερα σε μια σύνθετη και διαλεκτική χρονικότητα.

Η έμφαση, το ενδιαφέρον και στις περιόδους της μοντέρνας εποχής αλλάζει. Οι θεωρήσεις του κόσμου αλλάζουν και αυτές. Το ζητούμενο είναι η επικαιροποιημένη εκδοχή της αιωνιότητας, αλά στωικών, του Σκλάβου πως θα συλληφθεί σε όλη της την έκταση και σε όλο το μεγαλείο της, πάντοτε, μιλώντας απελευθερωτικά στις καρδιές  των σύγχρονων ανθρώπων. Πως θα διατηρήσει για πάντα την irruption dans le système, την εισβολή μέσα στο σύστημα, την τομή, τη ρήξη, το ρήγμα στην κυριάρχηση που επέφερε. Και βέβαια το ίδιο ισχύει και για την Αισθητική.

Και αυτό είναι ένα καθήκον τεράστιο για το νέο κείμενό μας- πάντοτε προέκταση της μελέτης μας για το Σκλάβο: Η επισήμανση του διαρκούς, του μόνιμου χαρακτήρα του απελευθερωτικού παραδείγματος του Σκλάβου, μακρυά από μόδες, συρμούς, επιφανειακότητες κ.τ.λ. Η αναζήτηση της πνευματικής, πολιτισμικής και κοινωνικής δομικά κριτικής διάστασης από τον σύγχρονο ανθρώπο μέσα στις απόλυτα αλλοτριωτικές συνθήκες της παγκοσμιοποίησης, είναι ο ύψιστος στόχος της σύγχρονης αισθητικής, με αναφορά στην ιστορία, της Αριστοτελικής Ποιητικής προεξάρχουσας, που από ότι φαίνεται ίσως είναι ένα από τα ελάχιστα κείμενα αισθητικής στην ιστορία που ξεπερνά τον χρόνο, την αλλοτριωτική χρονικότητα. Υπ’ αυτή την έννοια, είμαστε πολύ κοντά να ισχυριστούμε ότι το ίδιο ισχύει και για το έργο του Σκλάβου, ως ένα ανυπέρβλητο μορφικό-μορφολογικό παράδειγμα-μοντέλο αφηρημένης, προχωρημένης, όπως θα έλεγε και ο Conio πρωτοπόρας γλυπτικής. Και η διαφορά των χρονικοτήτων που διαφαίνεται εύκολα μεταξύ των δύο κειμένων μας-χρονικοτήτων, τείνει ν’αναδείξει τη συνειδητοποίηση με ιστορικούς όρους της απελευθερωτικής σύλληψης και πρακτικής του Σκλάβου.

 

ΣΚΛΑΒΟΣ: ΑΥΤΟ-ΑΛΛΟΤΡΙΩΣΗ

 

Β. ΦΙΟΡΑΒΑΝΤΕΣ

ΣΚΛΑΒΟΣ: ΑΥΤΟ-ΑΛΛΟΤΡΙΩΣΗ

Ι

Ο Σκλάβος,  αφού αναπτύσσει στο χειρόγραφο του τη μετασχηματιστική λογική του, της οποίας η μια περίοδος «… Ισορρόπηση»¹ οδηγεί στην επόμενη: «άλλη σύνθεσις»², στην οποία

«τα πάντα πρέπει

ν’αλλάξουν»

και ν’αρχίσει η νέα προσπάθειά του από το μηδέν. Αλλά όταν φθάσει στα

«τρίγωνα

δηλαδή =σχήμα

ακίνδυνον»,

θα πρέπει πλέον να

«παλέψης με το μεγαλύτερο

εχθρό σου

και ποιος είναι

ο μεγαλύτερος

εχθρός σου ο

εαυτό σου»³.

Με χεγκελομαρξικούς όρους ειδικά στην νέα επικαιροποιημένη και διορθωμένη ανάγνωση των  Χειρογράφων⁴ από τον Μεσάρος⁵, πρόκειται για τη σαφή και πλήρη, την ολική εκδήλωση της διαδικασίας αυτοάρνησης και αυτοαναίρεσης στο εσωτερικό της συνείδησης του Σκλάβου, ως σύνθετο, αντιφατικό προϊόν του μετασχηματισμού της μέσω της εργασίας ακόμη και σε αυτοαλλοτρίωση. Ο συνειδητοποιημένος, ο πρωτοπόρος καλλιτέχνης παλεύει για την απελευθέρωση, το ξεπέρασμα ακόμη φθάνει και στην πλήρη αυτοάρνησή του, θυσία στην προχωρημένη αντικειμενοποίησή του, όπως θα έλεγε και ο Αντόρνο, ο οποίος μελετώντας προσεκτικά τις  πρωτοπόρες πρακτικές και διαδικασίες, ειδικά στη μουσική στην εκδοχή κυρίως του Σένμπεργκ και μετά τον Μπεργκ, στη συνέχεια και οι δύο του μεταβατικού Μάλερ, ωθεί την χεγκελομαρξική μετασχηματιστική διαλεκτική ένα βήμα παρά πέρα. Άλλο ένα ακόμη  βήμα φαίνεται, κατά τον Σκλάβο, ότι  δεν μπορεί να γίνει.  

Έχουμε φθάσει στα όρια της πρωτοπόρας συνειδητοποιητικής πρακτικής, και ειδικότερα σε μια εποχή ιστορικής υποχώρησης των πρωτοπορειών. Οπότε αγγίζουμε το μηδέν της ύπαρξης, την απώλεια κάθε νοήματος της ύπαρξης: Το ίδιο το κενό (vide) ως τέτοιο, ως κατάσταση …. Πόσο θα μπορούσε να κρατήσει αυτή, και που μπορούσε να οδηγήσει;

 

ΙΙ

Σκλάβος «… Τα βέλη έγιναν τρίγωνα

               δηλαδή = σχήμα

               ακίνδυνον».

 

«Αφού τον μηδένισες (δηλαδή «τον εαυτό σου και είναι ο μεγαλύτερος εχθρός σου»)

προηγουμένως

έκανες τα βέλη

τρίγωνα

…

Πάρε το τρίγωνο

και βάλε το μέσα

στο τετράγωνο»                            «τρίγωνα σχήμα ακίνδυνο»

Ταύτισις γλυπτού  Θεού».

 

Η σκλαβική  διαλεκτική της μετατροπής των βελών σε τρίγωνα

«…τα βέλη όσους

κύκλους και αν κάνω

τους έκανα τρίγωνο …»

…

Πάντοτε

«… τα βέλη που

γίνονται τρίγωνα

μα θα σου κάνουν καλό

σε λίγο το τρίγωνον

θα γίνει κύκλος

…».

Δηλαδή ο κύκλος σύμφωνα μετη μετασχηματιστική λογική του Σκλάβου, ταυτίζεται με την απελευθέρωση. Όμως το τρίγωνο είτε το κυρίαρχο, το πιο διαδεδομένο το κομβικό σχήμα, το σχήμα που συνιστά το απελευθερωτικό όχημα (cheval de batail) του Σκλάβου.

Συγχρόνως αναλυτικό, φωτοβόλο, είναι επιπλέον  ανατρεπτικό και απελευθερωτικό, ακτινοβόλο και το σχήμα έκφρασης και προβολής  της απελευθερωτικής αύρας του έργου του Σκλάβου.

 

 ΙΙΙ

Η «μηδένησις του εαυτού», δηλαδή του υποκειμένου-υποκειμενικότητας, στην οποία θεωρεί ότι φθάνει ο Σκλάβος, μέσα από τη μετατροπή των βελών, που βγαίνουν από το  τετράγωνο, ομιλεί για δημιουργία του ουδέτερου, δηλαδή του αντικειμενοποιημένου, την έκφραση της γενικής απελευθερωτικής τάσης του έργου του Σκλάβου του απελευθερωτικού περιεχομένου του.

Τα τετράγωνα ως αφετηρία, ως αφετηριακό σχήμα της απελευθέρωσης, της απελευθερωτικής διαδικασίας. Τα τετράγωνα ως τέτοια συνιστούν την περίπου ισόρροπη και εξίσου σημαντική διάσταση – κατάσταση του έργου του Σκλάβου, ιδίως στα μεγάλα έργα του με τις τρύπες.

Η  διαπάλη με τον υπάρχοντα εαυτόν, «τον μεγαλύτερο εχθρό σου», όπως λέει ο Σκλάβος οδηγεί στη νίκη του απελευθερωμένου υποκειμένου, μέσω της μετατροπής κυρίως των βελών σε τρίγωνα. Το τρίγωνο είναι η απελευθερωτική κατάκτηση της αντικειμενοποιημένης, σύμφωνα με τους χεγκελιανούς όρους που επικαιροποιεί ο Αντόρνο, υποκειμενικότητας, η οποία μέσα από την απελευθέρωση της μετατρεπτικής εργασίας δημιουργεί το απελευθερωτικό τρίγωνο.

Θυμίζουμε ότι στον Μάλεβις η διαλεκτική αυτή δημιουργίας επικεντρώνεται στο τετράγωνο και αναδεικνύει το μαύρο τετράγωνο στο απελευθερωτικό σχήμα-σύμβολο που οδηγεί μέσω της διαλεκτικής του με το άσπρο, στο απελευθερωτικό «Κόκκινο».

Μέχρι να γίνει η μετατρεπτική αυτή διαδικασία, η οποία είναι αργή και κυρίως αντινομική, ο Μάλεβιτς επικεντρώνεται στο Μαύρο επί μια δεκαετία και δημιουργεί με παράταξη μαύρων τετραγώνων, απαισιόδοξων μαύρων τετραγώνων.

Ο Σκλάβος κατά τον ίδιο περίπου τρόπο,  επί μια δεκαετία 1957, Η Αρχή μιας εποχής^1* μέχρι το Η φίλη που δεν έμενε και στην Ύστατη Ενόραση, αναδεικνύει σε κύριο σχήμα, σε σύμβολο πλέον, το τρίγωνο, το απελευθερωτικό τρίγωνο.

Αλλά από που προέρχεται αυτή η σημαντική του τριγώνου στον Σκλάβο; Η απελευθερωτική σημαντική modulation του τριγώνου, μαύρου στα σχέδια, και στα γλυπτά του, αλλά κυρίως με το άσπρο φωτοβόλο πεντελικό μάρμαρο; Η πιο σοβαρή ερμηνευτική υπόθεση που μπορεί να γίνει είναι το ότι το «ουδέτερο» όπως λέει ο Σκλάβος τρίγωνο στη σύνθετη modulation  του, και με βάση τη θεωρία του Πυθαγόρα για τα νόημα των τριών πλευρών, αφενός απελευθερώνει από την ορθολογιστική νόρμα, και γενικότερα από τη νόρμα, όπως ήθελε ο Αντόρνο, προϋπόθεση sine que non για κάθε απελευθέρωση, για την απελευθέρωση γενικότερα. Συγχρόνως αυτός ο περίτεχνος συνδυασμός του τριγώνου σε διάφορες διαστάσεις και εκδοχές: Κάθετα, οξεία, αμβλυγώνια, δημιουργούν ένα ψυχολογικό βάρος  charge émotionel, που δεν έχει προηγούμενο στην ιστορία της τέχνης. Μια πολιτισμική συνειδητοποίηση, μια ενατένιση ιστορικών-συγκλονιστικών διαστάσεων, συγκείμενων, σηματοδοτήσεων  (significations) και νοηματοδοτήσεων.

Στη συνέχεια, και άλλα έργα του με το τρίγωνο πάντοτε βασικό cheval de batail, η κύρια ιδεολογική κολώνα ή καθοδηγητικό νήμα, σε κάθε περίπτωση κομβικό σχήμα, προεκτείνουν, επεκτείνουν και λεπτολογούν αυτή την απελευθερωτική προβληματική του Σκλάβου. Όμως,  ενώ είναι  κατά κανόνα υψηλά, είναι συγχρόνως και απέλπιδα, με έντονη την έκφραση και αποτύπωση της μόνιμης, της δομικής μελαγχολίας του,   της απελπισίας, του αδιέξοδου, χωρίς διακριτή, ορατή, ακόμη ίσως και πιθανή ή και δυνατή την εμφάνιση ενός απελευθερωτικού διεξόδου, του τελειώματος – της μη ολοκλήρωσης της προβληματικής, της συνειδητοποίησης του επερχόμενου τέλους, ή τουλάχιστον ενός επερχόμενου, από ότι φαίνεται τέλους;  Δύσκολη απάντηση με βεβαιότητα. Αυτό που είναι σίγουρο  είναι ότι υπάρχει μια ξαφνική ανατροπή (renversement) στην όλη  προβληματική, αισθητική, μορφολογική, πολιτισμική και ιδεολογική του Σκλάβου προς την κατεύθυνση της συνειδητοποίησης, εκ μέρους του, του τέλους της υποκειμενικότητας: Η συνειδητοποίηση μιας βαθύτερης αντιστροφής ή ανατροπής της τάσης προς την ανυπαρξία, της ακύρωσης του είναι αλλά και του γίγνεσθαι.  Σε κάθε περίπτωση δεν είναι διακριτή, ορατή ακόμη ίσως ούτε και πιθανή ή και δυνατή η εμφάνιση της όποιας απελευθερωτικής  διεξόδου σε αυτό το πολύ σημαντικό τμήμα του έργου του Σκλάβου. Πρόκειται για διαπίστωση με γενικότερες αρνητικές επιπτώσεις και συνεπαγωγές  για τον άνθρωπο και το ιστορικοκοινωνικό γίγνεσθαι του μονοπωλιακού καπιταλισμού.

 

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

 

1*.  Η ΑΡΧΗ ΜΙΑΣ ΕΠΟΧΗΣ παραπέμπει σίγουρα και στην Κοιμωμένη του Χαλεπά, που πρέπει να είχε μελετήσει με κάποιον καθηγητή (Τόμπρο;) στην ΑΣΚΤ. Υπάρχει μια γενικότερη τάση ήδη από τον Χαλεπά, τον Μπονάνο και άλλους γλύπτες για να κάνουν γλυπτά αυτής της μορφής. Η Κοιμωμένη είναι το πιο διάσημο, ενώ ο Σκλάβο, πατώντας γερά στη νεώτερη γλυπτική ιστορία και μορφολογία αφαιρετικοποιεί το όλο σχήμα, επιχειρώντας συγχρόνως ένα μορφικό, μορφολογικό και αισθητικό ξεπέρασμα (Aufhebung).

  

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

 

1,2,3. Αποσπάσματα από το μεγάλο χειρόγραφο του Σκλάβου.

4. Βλ. Κ. Μαρξ, Χειρόγραφα, Δ. Βιβλιοθήκη.

5. Βλ. Ι. Μεσσάρος, Η θεωρία του Μαρξ για την αλλοτρίωση, Κουκκίδα.

ΣΚΛΑΒΟΣ - ΚΡΙΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ

 

Β.ΦΙΟΡΑΒΑΝΤΕΣ

ΣΚΛΑΒΟΣ - ΚΡΙΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ

Ι

Βλέποντας ένα σημαντικό αριθμό φωτογραφιών έργων του Σκλάβου έρχεσαι αντιμέτωπος με το έρεβος της δημιουργίας, της αφηρημένης δημιουργίας  του ειδικότερα. Υπάρχει ένας αριθμός κάθετων-υψηλών έργων, στη συνέχεια των υψηλών έργων του Μπρανκούζι, που παραπέμπει στην ανάταση, στην αναβάθμιση, στην ανύψωση.

Άλλη ομάδα με τις δαιδαλώδεις τρύπες παραπέμπει στο χάος της δημιουργίας, της ερεβώδους όλης αναζήτησής του, στον διαρκή λαβύρινθο που μας περιβάλει και τον οποίο είμαστε υποχρεωμένοι ν’αντιμετωπίζουμε συνέχεια. Τον λαβύρινθο ως ψυχοδιανοητική, πνευματική και λογική κατάσταση. Ως αφηρημένη μορφή.

Όλα τα έργα του Σκλάβου έχουν ξεφύγει από τις συμβατικές – γεωμετρικές μορφές και καταστάσεις. Όλα δείχνουν το μέγεθος της αγωνίας του, την εναγώνεια αναζήτηση  του ξεπεράσματος του συμβατικού, της νόρμας, του ορθολογισμού.

Τα έργα υπάρχουν καθαυτά, αλλά παραπέμπουν και στο έργο, ή καλύτερα στο έργο.  Στο έργο ως αυτόνομη και αυτοτελή οντότητα με τη δικιά του αυτόνομη ζωή, τις δικές του αφηρημένες, μορφές, καταστάσεις γενικά, ψυχοπνευματικές και ψυχοδιανοητικές ειδικότερα. Το ιστορικό έργο της αγηρημένης γλυπτικής του Σκλάβου πιο συγκεκριμένα.

Έργο που αντιτίθεται, που αντιπαραβάλλεται στον κυρίαρχο λόγο, δημιουργώντας το δικό του λόγο, το δικό του λόγο ύπαρξης και ζωής. Η ζωή των μορφών είναι μια μέγιστη κατάκτηση του Σκλάβου, η αναζήτηση της ζωής διαρκής, εναγώνεια, και πρώτιστα της πνευματικής απελευθερωτικής. Η αυτόνομη ζωή των μορφών, της ζωής γενικότερα.

Έργο δυναμικό, ανοιχτό, ψυχικά και πνευματικά ανυψωτικό, με έναν πνευματισμό απελευθερωτικό, όπως ήταν απελευθερωτική και η Κριτική θεωρία στην εποχή της ακμής και της διάδοσής της, ειδικά στην εκδοχή του Μαρκούζε στη δεκαετία του 1950 και 80. Σε φάση με το γενικότερο απελευθερωτικό πνεύμα της εποχής, αν και ο Σκλάβος δεν είχε άμεση ανάμειξη με το κίνημα, ούτε γνώριζε την Κριτική θεωρία. Αλλά το γενικότερο απελευθερωτικό – κριτικό πνεύμα, όπως αυτό διαμορφώνεται μεταπολεμικά υπερκαθορίζει, για να χρησιμοποιήσουμε αυτόν τον όρο του Αλτουσέρ, την όλη πνευματική,  καλλιτεχνική και θεωρητική κίνηση, με αναφορά για το Σκλάβο την Ανήμορφη τέχνη του Παρισιού, όταν  αυτή ήταν ακόμη ηγεμονική.

Στο υπόβαθρο (arriére fond) όμως της όλης δημιουργίας του Σκλάβου είναι ο θάνατος, το πνεύμα του θανάτου, χωρίς το οποίο, κατά τον Πλάτωνα, δεν υπάρχει φιλοσοφία και γενικότερα σκέψη ούτε τέχνη… Άρα στο έργο του Σκλάβου υποβόσκει πάντοτε η μετακριτική ή η ερμηνευτική του θανάτου ως κυρίαρχη τάση ή κατάσταση. Μια σε κάθε περίπτωση απελευθερωτική από το υπάρχον τετριμμένο, πεζό, πραγμοποιημένο παρών, και συνάμα η αναζήτηση της απελευθέρωσης στο πέραν (au delà) από αυτό.

 

II

Ο Σκλάβος ήταν καλλιτέχνης – γλύπτης της προχωρημένης πρωτοπορίας των μεταπολεμικών χρόνων, με βαθύτερη ιστορική συνειδητοποίηση.

Η Κριτική  θεωρία ήταν εξίσου μια προχωρημένη θεωρία και η αισθητική της ήταν η αισθητική της προχωρημένης προπολεμικής και μεταπολεμικής τέχνης.

Η ειδική αισθητική αξία του παραδείγματος του Σκλάβου ωθεί προς μια ριζική επικαιροποίηση – ανασυγκρότηση της Αισθητικής, προς μια ριζοσπαστική ανασυγκρότηση της Κριτικής θεωρίας γενικότερα. Η όλη δε αυτή τάση ανανεώνει και ανασυγκροτεί τη μεγάλη αισθητική επανάσταση που εισήγαγε ο νεαρός Λούκατς το 1916-18 με την κριτική θεωρητικοποίησή του της μορφής, της ψυχής, διαλυμένης από τον ανερχόμενο μονοπωλιακό καπιταλισμό, της ολότητας, που χάνεται, και που πρέπει με κάθε θυσία να διατηρηθεί σε επίπεδο  τουλάχιστον μεθόδου, ακόμη και να ανασυγκροτηθεί και το δοκίμιο, που η κριτική μέθοδος προσέγγισής του  ενώνει αυτές τις νέες κρίσιμες καταστάσεις για τον άνθρωπο και την κοινωνία, συμπληρωμένη αμέσως μετά από τη νέα θεωρία του της πραγμοποίησης στον μονοπωλιακό καπιταλισμός που τείνει να σταθεροποιηθεί, και η οποία αποκτά πλέον χαρακτηριστικά, διαστάσεις ολότητας, και ως τέτοια συνδέει όλες τις άλλες μορφές, έννοιες, καταστάσεις. Και ο αγώνας του Σκλάβου ενάντια στην νεοπραγμοποίηση του νεοκαπιταλισμού είναι ολικός, όσο ολικός είναι και ο χαρακτήρας της όλης καλλιτεχνικής προσπάθειάς του προς τη συνεχή, την ολικά καθορισμένη άρνηση.

Πρωτοπορεία σημαίνει συνειδητή, συστηματική προσπάθεια ξεπεράσματος της νόρμας, της κατεστημένης και κατά κανόνα καταφατικής – θετικής σκέψης, τέχνης, κουλτούρας, της αλλοτρίωσης, της πραγμοποίησης και της ορθολογικοποίησης με βάση και αναφορά την ιστορία, τις ιστορικές μορφές. Και ο Σκλάβος ήταν ένα υπόδειγμα αυτής της σύλληψης και πρακτικής στη μεταπολεμική περίοδο στη συνέχεια των ιστορικών πρωτοπορειών στη γλυπτική. Έτσι η  αισθητική μου προσέγγιση επεκτείνει, διευρύνει το αισθητικό μοντέλο της Κριτικής θεωρίας και του Αντόρνο ειδικότερα,  προς την αισθητική της μοντέρνας και αφηρημένης γλυπτικής, αρχικά μελετώντας τον Σκλάβο και το έργο του, και στη συνέχεια τον Τζιακομέττι, τον Ροντέν,  τον Μπρανκούζι, τους Μινιμαλιστές, τον Κουνέλλη τον Ζάντκιν, τον Μοντιλιάνι κ.α. Συγχρόνως το δομικό αρνητικό στοιχείο της πρωτοπόρας γλυπτικής του Σκλάβου επεκτείνει και διευρύνει την όλη αρνητική και κριτική αισθητική, με επίκεντρο τη θεωρητικοποίηση της μοντέρνας γλυπτικής ως κοινωνικής εργασίας.

Με αναφορά με την επιβεβλημένη κριτική του μεταμοντερνισμού στη δεκαετία του 1980 το όλο μοντέλο διευρύνθηκε και επεκτάθηκε στις κοινωνικές  επιστήμες γενικότερα, στοχεύοντας στην εποχή της παγκοσμιοποίησης πρώτα και στην εποχή της μεταπαγκοσμιοποίησης στη συνέχεια μια νέα ανθρωπιστική κριτική διάσταση, με επίκεντρο πάντοτε μια επικαιροποιημένη αναφορά στην κριτική της αλλοτρίωσης του νεαρού Μαρξ. Στην ουσία η αισθητική προσέγγιση του Σκλάβου αποτέλεσε τη βάση, την απαρχή μιας  νέας σύγχρονης, επικαιροποιημένης και κατά τούτο μοντέρνας κριτικής αισθητικής με επίκεντρο πλέον τον νεοανθρωπιστή Μαρξ, αντιστρέφοντας και διαμορφώνοντας ετσι το νεολουκατσικό αισθητικό μοντέλο του 1916-22 και ως ένα βαθμό και το αντορνικό, που έρχεται στη συνέχειά του, με επίκεντρο πλέον την κριτική της ολικής  αλλοτρίωσης, και κατ’ επέκταση και της ολικής πραγμοποίησης της νεολουκατσικής-μαρξικής κριτικής της πραγμοποίησης (ώριμος και γέρος Μαρξ). Οι μεθοδολογικές και επιστημολογικές επιπτώσεις από αυτήν την μετακριτική συγχρόνως ανασυγκρότηση της αισθητικής είναι εξαιρετικά σημαντικές, και αν  όχι ακόμη πλήρως κατανοητές, αποκτούν πρόσθετη αξία καθόσον ο νεαρός επαναστάτης Μαρξ, εκτός από  τον αριστερό χεγκελιανισμό, είχε ως άμεση αναφορά και την αρχαία Ελλάδα, την τραγική ποίησή της, τον Όμηρο, τη φιλοσοφία του Ηράκλειτου και του Δημόκριτου (αρχαία  φυσική φιλοσοφία), και βέβαια την ολική σύλληψή της της φύσης, της κοινωνίας, της τέχνης  και πρώτιστα του ανθρώπου. Επανασυγκρότηση λοιπόν της ολότητας άνθρωπος στην εποχή της διάλυσης κάθε έννοιας ανθρώπου και με στήριγμα – θεωρητικοποίηση της μοντέρνας γλυπτικής πράξης της ύστερης καλλιτεχνικής  πρωτοπορείας, δηλαδή της πρωτοπορείας της εποχής του μονοπωλιακού και του ύστερου καπιταλισμού, με επίκεντρο την κριτική της αλλοτριωμένης εργασίας, της κοινωνικής διαίρεσης της εργασίας, και με αναφορά τη μετατρεπτική (αυτόνομη) εργασία, και με επίκεντρο πάντοτε την κοινωνική εργασία, που η μοντέρνα γλυπτική είναι μια ειδική - προχωρημένη - , σύνθετη μορφή της. Η νέα Κριτική θεωρία διευρυμένη έτσι, ανασυγκροτημένη και επικαιροποιημένη μπορεί να δώσει πάλι μια ολική-σφαιρική απάντηση στο δράμα της σύγχρονης ανθρώπινης συνείδησης, στο νέο πρόβλημα της ολικά απάνθρωπης κοινωνίας της μεταπαγκοσμιοποίησης, στην οποία πλέον κυριαρχεί το απρόσωπο, το άμορφο, η καθολική ανυπαρξία και η διάλυση πλέον του είναι.

Η αισθητική του Σκλάβου και του έργου του:  Συμπλήρωση αρχικά της νεομαρξιστικής αισθητικής που είναι επικεντρωμένη στην έννοια της υποκειμενικότητας, διερεύνηση στη συνέχεια και μετακριτική – τέλος – ανασυγκρότηση μέσω μιας νεοανθρωπιστικής επανάγνωσης του νεαρού Μαρξ (Βλ. νέος Παπαϊωάννου, Μεσάρος), δηλαδή πάντοτε αντι-αντανάκλαση και αντί DIAMAT αισθητική  θεωρητικοποίηση.

 

Η εισφορά του Η. Lefebvre¹ μετά το 1970 στη μετακριτή ανασυγκρότηση της Κριτικής θεωρίας, καθόσον είχε μια αρκετά εποπτική εικόνα, μετά μακρόχρονη καινοτόμα έρευνα και τις όλες δημοσιεύσεις του, του Μεσάρος² με την ιστορική τελευταία έκδοσή του για το νεαρό Μαρξ, του Κ. Παπαϊωάννου, με το εξίσου ιστορικό κείμενό του, Από τον αρχαιοελληνικό στον ευρωπαϊκό ουμανισμό³, κ.α. και το εξίσου σημαντικό κείμενό του, La Civilisation et l'art de la Grèce ancienne⁴ .

Η αισθητική της μοντέρνας  γλυπτικής, σύμφωνα με την Κριτική θεωρία με απαρχή την προσέγγιση του έργου του Σκλάβου, κ.τ.λ. δεν είναι μικρή υπόθεση. Είναι μια νέα αυτόνομη θεωρία που εισφέρει, εκτός των άλλων, στην κατανόηση του μονοπωλιακού και του ύστερου καπιταλισμού υπό μια χειραφετησιακή  και απελευθερωτική: νεοανθρωπιστική οπτική, χωρίς άλλη  όμοια ή παρεμφερή περίπτωση. Και ακόμη περισσότερο: η εισφορά της για αυτή την απελευθερωτική ερμηνευτική είναι αναντικατάστατη, ιστορικής σημασίας, καθόσον έχει ως επίκεντρό της την απελευθερωτική ερμηνευτική της ειδικής μορφής κοινωνικής εργασίας που ήταν και όσο συνεχίζουν να υπάρχουν πρωτοπόροι και μοντέρνοι γλύπτες, συνεχίζει να είναι, πάντοτε απελευθερωτική.

Σε κάθε επίπεδο Κριτικής θεωρίας η συνάντηση της θεωρίας της αλλοτρίωσης του νεαρού Μαρξ, μέσα στο γενικότερο νεομαρξιστικό πνεύμα της μεταπολεμικής περιόδου και του διεθνούς κινήματος της αμφισβήτησης με τη μοντέρνα τέχνη, και ειδικότερα τη μοντέρνα και αφηρημένη γλυπτική δημιουργεί μια νέα θεωρητική – κριτική κατάσταση, με αναφορά την κοινωνική εργασία και την κατάργηση,  το ξεπέρασμα της κοινωνικής διαίρεσης της εργασίας, και όχι μόνον. Η γλυπτική του Σκλάβου ειδικότερα ως μια δομικά συνεχής αρνητική διαδικασία-κατάσταση της αλλοτρίωσης μέσα από την αφαιρετική απελευθέρωση των μορφών που επιτυγχάνει και τον σύστοιχό του πνευματισμό δημιουργεί μια νέα κατάσταση βίωσης της απελευθέρωσης, της ανάτασης του πνεύματος κ.τ.λ., ακόμη και μέσα στον ολικά αλλοτριωτικό μονοπωλιακό καπιταλισμό.

Με άλλα λόγια ανοίγει ένα ρήγμα στην κυριάρχηση, όπως έλεγε ο Μαρκούζε, και δια μέσω της διαρκώς καθορισμένης άρνησής της ανοίγει – δημιουργεί μια κατάσταση πέραν από αυτή (κυριάρχηση), και συγχρόνως συλλαμβάνει ένα νέο απελευθερωμένο και απελευθερωτικό κόσμο. Είμαστε ακόμη μακρυά από μια συγκροτημένη και συνεκτική κατανόηση – ερμηνεία της γλυπτικής του Σκλάβου με βάση την κριτική θεωρία της αλλοτρίωσης – πραγμοποίησης, όπως έχουμε διατυπώσει σε άλλο κείμενό μας πληρέστερα το θέμα, ως σύνθεση της θεωρητικοποίησης του νεαρού Μαρξ, του νεαρού Λούκατς και στη συνέχεια της Σχολής της Φρανκφούρτης. Όμως, επισημαίνοντας κριτικά και το περιεχόμενο των επί μέρους ατέλειωτων μορφικών – μορφολογικών – στυλιστικών επεξεργασιών – προχωρημάτων του, κυρίως δια του καλεμιού (πελεκήματος), αρχικά και στη συνέχειά του  μπορούμε να υποθέσουμε πλέον βάσιμα ότι, τοποθετώντας το έργο του πάντοτε στο πλαίσιο και στο κλίμα της εποχής του και των προχωρημένων μεταπολεμικών ιδεολογικών – αισθητικών αναζητήσεών της, αλλά πρώτιστα των προχωρημένων αναζητήσεων του καλλιτέχνη, μπορούμε να συγκροτήσουμε ένα ολοκληρωμένο – λιγότερο ή περισσότερο – συνεκτικό μοντέλο κατανόησης και ερμηνείας του παραδείγματος του Σκλάβου συνολικά, ολικά. Η ολότητα της όλης απόπειράς του, ως μεθοδολογία και της προβληματικής του είναι πρωτόγνωρη, αυτοτελής, αυτοδύναμη, απέναντι στον κυρίαρχο αλλοτριωτικό και καταπιεστικό ορθολογισμό του παγιωμένου πλέον νεοκαπιταλισμού. Η ίδια αυτή ολότητα εμπεριέχει δομικά και την ολική άρνηση του συστήματος αυτού, και την αναζήτηση της απελευθέρωσης με κάθε αντίτιμο, καθορισμένα, πέραν από αυτό*, διαλεκτικά όμως ανεύρετης, και δομικά – πρακτικά αδύνατης : Μη δυνάμενης να πραγματοποιηθεί, λόγω της ιστορικής υποχώρησης κυρίως των πρωτοπορειών, και όχι μόνον.

 

 

 

* Βλ. τις ιστορικά σημαντικές εργασίες – θεωρητικοποιήσεις υπό την επήρεια του κινήματος του Μάη του  ’68 των J.- M. Vincent  και  P.  Zima της Σχολής της Φρανκφούρτης:  J. - M. Vincent, Η Σχολή της Φρανκφούρτης, Επίκουρος, P. Zima,  L’ école de Francfort, Editions Universitaires.

 

 

                                                     ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ            

 

1.      Βλ. Sens et puissance, Méridiens-Klincksieck.

2.      Βλ. Ι. Μεσάρος, Η θεωρία του Μαρξ για την αλλοτρίωση, Κουκκίδα.

3.      Εκδ. Πανεπιστημίου Πειραία.

4.      Εκδ. Lgf.