ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ ΣΤΟΝ ΤΥΠΟ

Ο καθηγητής Βασίλης Φιοραβάντες αναλύει το καλλιτεχνικό μεγαλείο του σπουδαίου Κεφαλονίτη  γλύπτη Γεράσιμου Σκλάβου (Inkefalonia 89,2)

Τελευταία ενημέρωση: Τετάρτη, 21 Αυγούστου 2024 18:09

 

 

Ο μελετητής του έργου του Γεράσιμου Σκλάβου στις 21.08.24 και ώρα 12:30,

 μίλησε στον Inkefalonia 89,2 .

 

 

Στον Inkefalonia 89,2 στην εκπομπή «Μέρα Μεσημέρι» με τους δημοσιογράφους Γιώργο Χαλαβαζή και Ελευθερία Κουλουριώτου, μίλησε ο Καθηγητής Φιλοσοφίας της Τέχνης και του Πολιτισμού Βασίλης Φιοραβάντες και μελετητής του γλύπτη και εικαστικού Γεράσιμου Σκλάβου .

Ο Γεράσιμος Σκλάβος ,γεννηθείς στα Ντομάτα Κεφαλονιάς ,σπούδασε γλυπτική στη Σχολή Καλών Τεχνών (1950-1956) με δάσκαλο τον Μιχάλη Τόμπρο και συνέχισε στο Παρίσι, στη Σχολή Καλών Τεχνών κοντά στους γλύπτες Ανρί-Ζωρζ Αντάμ, Μαρσέλ Ζιμόν, και Υμπέρ Γιανσές, και στην Ακαδημία Γκραντ Σωμιέρ κοντά στον Όσιπ Ζαντκίν (1957-1960). Συνδέθηκε με τον Κριστιάν και την Υβόν Ζερβός και τη συλλέκτρια βαρόνη Alix de Rothschild, η οποία το 1962 του παραχώρησε ατελιέ στο Levallois-Perret. Εμπνευστής της τεχνικής που ονόμασε τηλεγλυπτική, δημιούργησε δεκάδες πρωτοπόρα έργα. Βραβευμένος από την έκθεση Bienale για νέους καλλιτέχνες (1961) συμμετείχε σε πολλές εκθέσεις. Βρήκε πολύ πρόωρο (μόλις 39 ετών) και απροσδόκητο θάνατο μέσα στο ατελιέ του, όταν καταπλακώθηκε από ένα το άγαλμα του Η Φίλη που δεν έμενε.

Με την γνώση που φυλάει, που ερευνά που συγκρίνει, που σκέφτεται, που προσθέτει, ο κ. Φιοραβάντες συνόψισε την καλλιτεχνική πορεία του Γεράσιμου Σκλάβου, που γεννήθηκε αναζητώντας να αδράξει το φώς και τα αιώνια μυστικά του:

«Ο Σκλάβος είναι μία μοναδική περίπτωση στην ιστορία της μοντέρνας και της αφηρημένης ειδικότερα γλυπτικής, ο οποίος είχε άριστη γνώση του τι εστί αφηρημένη γλυπτική  τα χρόνια 1957-1959 , όταν πλέον αποφάσισε να ασχοληθεί συστηματικά με την αφηρημένη γλυπτική και να γίνει ένας συγκροτημένος με το δικό του στίγμα αφηρημένος γλύπτης.

Τα δύο αυτά χρόνια είναι τα χρόνια που κάνει μεταπτυχιακές σπουδές στο Παρίσι, κυρίως στην σχολή του μεγάλου Ζαντκίν (1957-1960), Εβραιορώσου που μένει στο Παρίσι, και ο οποίος ήταν φίλος του Ιταλού ζωγράφου και γλύπτη Αμεντέο Μοντιλιάνι. Ο Μοντιλιάνι ήταν με τη σειρά του ήταν φίλος και μαθητής του θεμελιωτή της μοντέρνας αφηρημένης ειδικότερα γλυπτικής του Ρουμάνου γλύπτη Μπρανκούζι.

Η μαθητεία του Σκλάβου κοντά στον Μιχάλη Τόμπρο, τον μεγάλο αυτό γλύπτη της μοντέρνας γλυπτικής , και ειδικότερα της κυβοαφαίρεσης, τον φέρνει πολύ κοντά στην Σχολή του Ζαντκίν, στην οποία ήταν κάπως διαφορετικός.

Ο Σκλάβος είναι μία σύμπτωση αυτών των δύο τάσεων της αφηρημένης τεχνικής και πλέον με το προσωπικό του στίγμα διαφοροποιείται, αυτοπροσδιορίζεται και αυτονομείται. Οπότε μιλούμε για μια σπάνια περίπτωση αφηρημένου γλύπτη».

Η αφηρημένη γλυπτική δεν είναι εύκολη υπόθεση, σχολιάζει ο κ. Φιοραβάντες, ο οποίος συνεχίζει να ακολουθεί τον καλλιτεχνικό βηματισμό του Γεράσιμου Σκλάβου - 1957-1959: Γεράσιμος Σκλάβος, Γιάννης Κεφαλληνός (γνωστός και ως Jean Kefalinos, διακεκριμένος Έλληνας κεφαλονίτικής καταγωγής χαράκτης, σχεδιαστής βιβλίων και καθηγητής στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας). Πρόκειται για μια διετή αισθητική καμπή του Σκλάβου: Είναι μαθητής ακόμα ο Σκλάβος στην σχολή του Ζαντκίν, έχει σημάδια αυτονόμησης και ο Ζαντκίν σε ένα κείμενο του γράφει «…τον άφησα ελεύθερο να κάνει ότι θέλει στο εργαστήριο, κόντεψε να μου διαλύσει το εργαστήριο, αλλά τον άφησα ελεύθερο». Έχοντας μελετήσει κάθε λεπτομέρεια σε όσα στοιχεία έχω βρεί μέχρι τώρα του Ζαντκίν και του Σκλάβου, επισημαίνω το γεγονός ότι ο Σκλάβος διαφοροποιήθηκε και αυτονομήθηκε από τον Ζαντκίν, όπως και ο Κεφαλληνός αυτονομήθηκε απότον Καβάφη. Ήταν καθοριστική η επίδραση του Κεφαλληνού στον Σκλάβο. (Ο κ. Φιοραβάντες έκανε ιδιαίτερη μνεία στον Κεφαλληνό αλλά και στον Κριστιάν Ζερβό που και οι δύο έζησαν για μεγάλο χρονικό διάστημα στην Αλεξάνδρεια).

Τα ρεύματα της μοντέρνας τέχνης καλλιέργησαν το έδαφος , γεννήθηκαν δυνατές επιρροές μεταξύ Κεφαλληνού ,Ζερβού και Σκλάβου ,ο καθένας κέντησε το δικό του πολύτιμο ύφασμα και έδωσε μορφή στην δική του αιωνιότητα.

Ο Ζερβός ήταν ιστορικός τέχνης, τεχνοκρίτης, εκδότης και συλλέκτης έργων τέχνης γεννήθηκε στην Κεφαλονιά, στα Γριζάτα της Σάμης. Στην Αλεξάνδρεια μετανάστευσαν οι γονείς του, όταν ήταν τεσσάρων ετών. Στην Αλεξάνδρεια συνετέλεσε στην ίδρυση των περιοδικών Σεράπιον και Γράμματα. Σπουδάζοντας στο Παρίσι άρχισε να γραφει για το περιοδικό L’Art d’aujourd'hui και αργότερα ίδρυσε το περιοδικό Cahiers d’art (1926- 1960). Ο Ζερβός εκδήλωσε έντονο ενδιαφέρον για την πριμιτίφ τέχνη δημοσιέυοντας ένα σημαντικό αριθμό κειμένων και βιβλίων για τους πριμιτίφ πολιτισμούς. Έντονο υπήρξε το ενδιαφέρον του για την κυκλαδική τέχνη.

Το Γαλλικό κράτος τον τίμησε με την δημιουργία του MUSÉE ZERVOS.

 

Ο Ζερβός όπως αναφέρει ο κ. Φιοραβάντες, ήταν : « Μεγάλη  προσωπικότητα,  αντιστασιακός, ακόμα και στον πόλεμο καλλιτέχνες περιμένανε να πάρουν το τεύχος του Cahiers d’art. Έχει μελετήσει ενδελεχώς τον Πικάσο, ο Σκλάβος έχει επηρεαστεί από τον Πικάσο, όμως είναι και Μαλεβιτσικός και Κεφαλληνικός και  Ζαντκικός και η σύνθεση όλων αυτών προς κάτι άλλο».

Ο Κριστιάν Ζερβός υπήρξε καταλύτης για τον Γεράσιμο Σκλάβο, αναχαίτισε τις όποιες μυλόπετρες υπήρξαν στον δρόμο του δίνοντας νόημα στην αξία του χρόνου του: «Σκλάβος ίσον Ζερβός και Ζερβός ίσον Σκλάβος» σημειώνει ο κ. Φιοραβάντες, μνημονεύοντας συνάμα τον Ζωγράφο Γεράσιμο Σταματελάτο Στέρη πρόδρομο του ελληνικού Μοντερνισμού , ο οποίος μαθήτευσε κοντά στον Ζερβό, τον οποίο ο κ. Φιοραβάντες έχει επίσης μελετήσει. (Επισημαίνουμε ότι ο Ζατκίν όσο και ο Τόμπρος ήταν της Σχολής του Ζερβού.)

Ο Σκλάβος ζει τον παλμό των Μπιενάλε Γλυπτικής της Αμβέρσας το 1961 της Μπιενάλε του Σάο Πάουλο την ίδια χρονιά, της Μπιενάλε Νέων του Παρισιού το 1961 και το 1963, όπου κέρδισε το Α΄ Βραβείο γλυπτικής καθώς και το βραβείο νέων καλλιτεχνών και όπως αναφέρει ο κ. Φιοραβάντες,

πλέον διαμορφώνεται ένας ολοκληρωμένος αυτοτελής , αυτόνομος, αφηρημένος γλύπτης. Ο κ. Φιοραβάντες δεν παραλείπει να αναφερθεί επίσης στην τάση προς την επιστροφή του «Ανθρωπισμού» που επικρατεί μεταπολεμικά στο Παρίσι υπό την επίδραση που προκάλεσαν οι επιπτώσεις της καταστροφής του 2^ου Παγκοσμίου πολέμου. Το ανθρωπιστικό αυτό περιβάλλον αυτό του Σάτρ του Ζερβού, Μπέκετ, Μαλρώ και άλλων μεγάλων καλλιτεχνών του Παρισιού επηρεάζει σημαντικά τον Σκλάβο και τον καθιστά διανοούμενο - καλλιτέχνη πρώτης γραμμής.

Ο Σκλάβος ανακαλύπτει κάποια στιγμή το καμινέτο , δεν αλλάζει μορφολογικά το έργο του, όμως αλλάζει η τακτική του και ο χειρισμός του υλικού που χρησιμοποιεί, κάτι που χρήζει ιδιαίτερης διερεύνησης.

Σε τρίτο στάδιο έδωσε το σκήπτρο στο φώς που το κατεύθυνε στα γλυπτά του, αφήνοντας την μεγαλοφυΐα του να ταξιδέψει σε ατμόσφαιρα ελευθερίας.

« Όταν έκανε το βήμα προς την αφηρημένη γλυπτική ήταν μοναδικός , δεν υπήρχαν άλλοι αφηρημένοι γλύπτες τόσο σαφώς προσδιορισμένοι ως αφηρημένοι» σημειώνει ο κ. Φιοραβάντες.

Ο Βασίλι Καντίνσκι ο οποίος θεωρείται ένας από τους πατέρες της αφηρημένης τέχνης, ενστάλαξε την επιρροή του στον Σκλάβο, όπως και η θεωρεία της σχετικότητας του Αϊνστάιν, η ανακάλυψη του διαστήματος. Όλα αυτά διαμόρφωσαν ένα νέο πλαίσιο σκέψης του Σκλάβου.

Η ακραία στάση φυγής από το έργο του , η συνειδητή τάση φυγής από την αλλοτρίωση του έδειξε τον δρόμο της επιστροφής.

«Το έργο του Σκλάβου είναι πολύ δύσκολο», αναφέρει ο κ Φιοραβάντες και παρακαλεί άπαντες για εμβάθυνση σ αυτό και όχι ελαφρές προσεγγίσεις.

Ένα ειδικό κεφάλαιο αποτελούν οι οξείες γωνίες στα έργα του. Τα Ιουλιανά τον επηρέασαν πολύ αρνητικά συμπεραίνει ο κ. Φιοραβάντες, στο τέλος του 1966 υπάρχει μία μεταστροφή στα έργα του Σκλάβου και  εμφανίζονται πολλά τραγικά στοιχεία στην όλη θεώρηση του κόσμου του Σκλάβου.

Ως απόσταγμα της μελέτης του Γεράσιμου Σκλάβου , ο κ. Φιοραβάντες αναφέρει: «Η μεγάλη καμπή που κάνει στην αφηρημένη γλυπτική, η ειδική θέση που έχει η γλυπτική, η μορφολογία του τριγώνου και η όλη θεωρητικοποίηση   που κάνει του τριγώνου, «Η φίλη που δεν έμενε» ( που θα αποδειχθεί μοιραίο για τη ζωή του. Το βράδυ της 28ης Ιανουαρίου 1967 δεν υπήρχε φως στο ατελιέ του, εξαιτίας μιας καμένης ασφάλειας. Προσπαθώντας να ανέβει στο υπνοδωμάτιο του στο επάνω πάτωμα, σκόνταψε στο ογκώδες γλυπτό. Αυτό μετακινήθηκε και τον καταπλάκωσε, συντρίβοντάς του τον θώρακα και τον αυχένα. Ο Γεράσιμος Σκλάβος είχε χάσει τη ζωή του από το ίδιο του το δημιούργημα, με το τρίγωνο προς τα πάνω, ενώ στην «Ύστατη Ενόραση» είναι το τρίγωνο προς τα κάτω, και βέβαια στο ιστορικής σημασίας έργο του «Δελφικό Φως». (Θα γράψει ο Σκλάβος για το έργο του αυτό: «Στους Δελφούς λαμπάδιασε η ψυχή μου. Τα σκήπτρα κατέχει το φως. Πρέπει να τρέξεις γιατί το φως είναι λίγο και θα τελειώσει. Τρέξε, τρέξε, μοιράζουν το φως και είσαι μόνος). Στο συγκεκριμένο έργο το τρίγωνο της πυραμίδας είναι προς τα κάτω- ήτοι απόλυτη απαισιοδοξία και η οξεία γωνία της πυραμίδας είναι προς την ανατολή, που και αυτό κάτι σημαίνει. Ο ποιητής Αγγελος Σικελιανός από την Λευκάδα προσπάθησε και αυτός να αναζητήσει αυτό το πνεύμα. Αυτά τα τρία θέματα είναι από αισθητικής απόψεως η παρακαταθήκη του Σκλάβου. Ο Σκλάβος ζούσε για την τέχνη του, με επίκεντρο τον άνθρωπο, για τον άνθρωπο».

Ο κ. Φιοραβάντες αναφέρθηκε στα γλυπτά του Σκλάβου που έχουν τοποθετηθεί σε δημόσιους χώρους, και πιστεύει ότι πολλά από τα μεγάλα έργα του Σκλάβου, και ειδικότερα τα ψηλά, πρέπει κατά τον ίδιο να μπούν σε δημόσιους χώρους μετά από μια σχετική μελέτη για να τα απολαμβάνει ο κόσμος και να τα επισκέπτονται από όλο τον κόσμο σχολεία, πανεπιστήμια, να οργανώνονται επιτόπια σχολεία, σεμινάρια κ.α. Το έργο του Σκλάβου είναι διεθνές, παγκόσμιο.

Καταλήγοντας ο κ. Φιοραβάντες κατέθεσε το ενδιαφέρον του για την μελέτη της σκέψεως του Γεράσιμου Σκλάβου αλλά και της ανάγκη για την διάδοση και γνώση των Σκλάβου, Ζερβού, Στέρη, Στάμου και όλων των μοντέρνων Επτανήσιων καλλιτεχνών, αφήνοντας να εννοηθεί ότι έως τούδε δεν καρποφόρησαν οι δικές του προσπάθειες.

Κατέθεσε δε την επιθυμία του για ένα μεγάλο συνέδριο την επόμενη χρονιά στην Κεφαλονιά για τον Γεράσιμο Σκλάβο κάνοντας αναφορά στον Φιλολογικό Σύλλογο «Παρνασσός», που αποδίδει τα μάλα για τον Γεράσιμο Σκλάβο και στο Ελεύθερο Πανεπιστήμιο ,ονοματίζοντας όσους έχουν συνεργαστεί μαζί του.

Η έρευνα για τον Γεράσιμο Σκλάβο συνεχίζεται…

 

«Νέα Κριτική, θεωρία και Πράξη» και «Τέχνη , Πολιτισμός, Αισθητική» τα δύο blog του κ. Φιοραβάντε, όπου ο κάθε αναγνώστης μπορεί να μελετήσει την κάθε του δημοσίευση.

http://nktp.blogspot.com

http://fioravantesf.blogspot.com

 

ΗΧΗΤΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ InKefalonia 89,2 - ΒΑΣΙΛΗΣ ΦΙΟΡΑΒΑΝΤΕΣ (20-8-2024)
 

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ

 

Φωτογραφίες από τα Ντομάτα- το χωριό του γλύπτη Γεράσιμου Σκλάβου

Τα Ντομάτα- το χωριό του γλύπτη Γεράσιμου Σκλάβου, όπου υπάρχει και ο τάφος του:

ΣΚΛΑΒΟΣ - ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ

 

Β.ΦΙΟΡΑΒΑΝΤΕΣ

ΣΚΛΑΒΟΣ - ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ

 

Δομική, βαθειά, απόλυτη ανησυχία για το ανθρώπινο γίγνεσθαι, για τον άνθρωπο γενικότερα. Ο Σκλάβος βιώνει τραυματικά, μοναχικά, εναγώνια τις σύγχρονές του εξελίξεις, την ανάπτυξη ή καλύτερα την «ανάπτυξη» και την  αποκοινωνικοποίηση-απανθρωποποίηση του ανθρώπου που αυτή προκαλεί. Συγχρόνως είναι μακρυά από την προβληματική της μοναξιάς (solitude) και την αντίστοιχη γλυπτική (Τζιακομέττι), που αναπτύσσεται στην εποχή του στους αντίποδες της προïούσας γενικευμένης μοναξιάς. Ακόμη πιστεύει στον κοινωνικό άνθρωπο, στον κοινωνικά και ιστορικά σκεπτόμενο και δρώντα  άνθρωπο, πάντα όμως με αμφιβολία για τα αποτελέσματα, αλλά κυρίως για τη διατήρηση ακόμη και ενίσχυση της αναγκαίας και επιβαλλόμενης κοινωνικής ανασυγκρότησης, αναδιάρθρωσης, με επίκεντρο πάντοτε τον Άνθρωπο.

Η όλη σκέψη και πρακτική του Σκλάβου, μέσα στην μοναξιά του, την απέραντη μοναξιά του, στην αξεπέραστη μελαγχολία του ήταν και παρέμεινε μέχρι τέλος κοινωνική, ιστορική, ανθρώπινη, ανθρωπιστική. Δεν εγκατέλειψε ο Σκλάβος ποτέ, ακόμη και στις πιο απαισιόδοξες στιγμές του, τον άνθρωπο, τον σκεπτόμενο και δρώντα αισθητοποιημένα και κοινωνικά  άνθρωπο.

Έτσι ξέφυγε από τον εγκλεισμό του (emprise) στην όλο και για γιγαντωνόμενη αλλοτρίωση, κατορθώνοντας συνάμα να προσδώσει μια ριζικά αντιαλλοτριωτική διάσταση στο έργο του. Μια διάσταση απελευθέρωσης και ως προοπτική και ως δυνατότητα, για να θυμηθούμε τον Μαρκούζε.

Οι τάσεις αντι-άνθρωπος που αναπτύχθηκε στη συνέχεια με τον μεταμοντερνισμό, δεν έχουν καμία απολύτως σχέση με τον Σκλάβο. Η πεμπτουσία του είναι και του έργου του Σκλάβου συνίσταται, αντίθετα, στην κριτική του του απάνθρωπου ύστερου καπιταλισμού, της διαδικασίας απο-ανθρωποποίησης που αυτός (καπιταλισμός) δημιουργούσε και επέβαλε παγκόσμια. Ούτε σε καμία περίπτωση η κριτική, όσο ρηξικέλευθη και αν ήταν του Σκλάβου, της απάνθρωπης φύσης του ύστερου καπιταλισμού, δεν  μπορούσε να δικαιολογήσει επί ουδενί τη γενικευμένη αντιανθρώπινη μεταστροφή που πήρε στη συνέχεια  η τέχνη και η αισθητική. Ο μεταμοντερνισμός που εμφανίζεται  λίγο αργότερα, όπως έχουμε εξηγήσει πολλές φορές, και τον οποίο ζήσαμε από κοντά στο Παρίσι στη δεκαετία του 80 και μετά στην Ελλάδα, δεν είναι προέκταση του μοντερνισμού. Δεν  είναι ευθεία λογική συνέπεια της κριτικής του απάνθρωπου χαρακτήρα του καπιταλισμού, όπως την είχαν αποπειραθεί ριζοσπαστικά και καθορισμένα οι καλλιτέχνες της πρωτοπορίας αμέσως πριν, με προεξάρχοντα τον Σκλάβο στο Παρίσι. Είναι  η πλήρης  άρνηση, η παραποίηση, η μεταλλαγή της μοναχικής πρωτοπόρας και ριζοσπαστικής αμφισβήτησης του συστήματος με τον σύστοιχό του ξεπεσμό του ανθρώπου που επιφέρει: Η αμφισβήτηση μέχρι τέλους, μέχρι δηλαδή την πραγματοποίηση της δύσκολα πραγματοποιήσιμης επανθρωποίησης του ανθρώπου, όπως ήθελε ο νεαρός Μαρξ.

Και παρά τη νέου τύπου, τη νεοκαπιταλιστική αλλοτρίωση και ενάντιά της η νεοανθρωπιστική  σκέψη είχε διαδοθεί στον δυτικό κόσμο τότε με πρωτοστατούντες τον Μαρκούζε, τον Λεφέβρ, τον Γκορζ, τον Γκολντμάν, τους Καταστασιακούς και στο θεωρητικό επίπεδο, τους Τζιακομέττι, Σκλάβο και γενικότερα τη Σχολή της Ν. Υόρκης και της Ανήμορφης τέχνης στο Παρίσι, ο μεταμοντερνισμός ισοπέδωσε στη συνέχεια τα πάντα. Επέβαλε μια γενικευμένη αμνησία, μια εξίσου γενικευμένη αποϊδεολογικοποίηση, την ολική αποκοινωνικοποίηση της τέχνης, μέσα δυστυχώς στις νέες συνθήκες απογοήτευσης,  υποχώρησης ακόμη και προϊούσας αποσύνθεσης του κοινωνικού κινήματος μετά την υποχώρηση του Μάη. Ο γενικός αναθεωρητισμός που επέβαλε όμως δεν θα πρέπει να μας κάνει να παραβλέπουμε, να μην δούμε σε όλη την ιστορική μεγαλοπρέπειά του τον Σκλάβο και το έργο του, το μοναχικό και αξεπέραστο παράδειγμά του.

Το παράδειγμα του - αναφορά για την αναζήτηση της ανθρώπινης απελευθέρωσης, στο διηνεκές… Όσο υπάρχει άνθρωπος, ο οποίος μπορεί μέσα από τη συνειδητοποίηση των αδιεξόδων του σύγχρονου απόλυτα βάρβαρου συστήματος να ξαναστραφεί προς αναζήτηση του ανθρώπου, του μοναχικού, του κοινωνικού, του απαισιόδοξου, του σκεπτόμενου, του δρώντος ανθρώπου σε όλη του την πραγματική αλήθεια, αγνότητα, ευγένεια, σύμφωνα και με το ύψιστο παράδειγμα του Χαλεπά, αυθεντικότητα και αμεσότητα, όπως ήθελε και ο Μπένζαμιν, το έργο του Σκλάβου θα παραμένει πάντοτε μια αναφορά, μια  ανεξάντλητη πηγή έμπνευσης για την αναζήτηση του άλλου, του ανατρεπτικού, του απελευθερωτικού. Για δημιουργία νέων μοντέρνων κι απελευθερωτικών μορφών. Για την «Επανάσταση», όπως έλεγε και ο Σκλάβος.

 

 

ΣΚΛΑΒΟΣ: ΧΡΟΝΟΣ - ΣΥΝΘΕΤΗ ΧΡΟΝΙΚΟΤΗΤΑ -ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ

 

Β.ΦΙΟΡΑΒΑΝΤΕΣ

ΣΚΛΑΒΟΣ:  ΧΡΟΝΟΣ - ΣΥΝΘΕΤΗ ΧΡΟΝΙΚΟΤΗΤΑ -ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ

 

Το αρχικό κείμενο 1986-87: Κείμενο μας το παλιό. Δεν αλλάζει. Παραμένει  ως τέτοιο αυτόνομο. Έχει τον ίδιο του τον εαυτό, όπως θα έλεγε και ο Μπωντλαίρ. Είναι ο ίδιος του ο εαυτός μέσα στην  αυθυπαρξία και την αυτονομία του. Στον ιδιότυπο τότε κινηματικό μοντερνισμό, αισθητικό και κοινωνικό.

Όμως οι συνθήκες άλλαξαν. Σήμερα δε με την καταστρεπτική γενικά παγκοσμιοποίηση κάθε ανθρώπινης και κοινοτικής – κοινωνικής οντότητας, άλλαξε και η γλώσσα, η γλώσσα της  αισθητικής ειδικότερα… Λόγος πιο άμεσος, λιγότερο περιπλεγμένος, περισσότερο λιτός, χωρίς πολλές συνεπαγωγές και συν-προκείμενες.  Που  σκέψη για θεωρία, όπως την εννοούσαμε επί χούντας και στα επόμενα χρόνια. Από το 1990-1 έρχεται η μεγάλη και αδήρητη καμπή προς την απλοϊκότητα, τον simplisme, όπως έχουμε αποκαλέσει αυτή τη νέα τάση χωρίς πολλές διαμεσολαβήσεις, αναπτύξεις, υποθέσεις, αναζητήσεις. Εμείς παρόλα αυτά επιμείναμε διαλεκτικά, στοχαστικά όπως ήθελε και ο Αντόρνο, ερευνητικά, και ενσωματώνοντας  τις νεώτερες κατακτήσεις της σκέψης περί πολυπλοκότητας, αλληλόδρασης, διεπιστημονικότητας, διαπολιτισμικότητας κ.α. Έτσι προσπαθήσαμε και υπό την πιο δραστήρια επιρροή, επικαιροποιημένη όμως, της αμεσότητας του Μπένζαμιν, ν’ αναδείξουμε την νέα αμεσότητα των αντιδράσεων, των αντιστάσεων των κοινωνικών κινημάτων στη θύελλα της παγκοσμιοποίησης και ειδικώτερα να αναδείξουμε και να κρατήσουμε ζωντανό το ιστορικό πρόταγμα των πρωτοπορειών,  συγχρόνως προσπαθώντας να το επικαιροποιήσουμε. Επικαιροποίηση από τη φύση της αντινομική, καθώς οι δύο γλώσσες, η παλιά και η νέα είναι πολύ διαφορετικές και κυρίως η διαφορά αυτή αφήνει να ξεπροβάλλει σε όλη της την έκταση η χρονικότητα (temporalité), η αναπόδραστη χρονικότητα. Σύμπλεξη, η συγχώνευση χρονικοτήτων δεν γίνεται, ούτε έχει ποτέ γίνει και ούτε ποτέ θα γίνει κάτι τέτοιο κατορθωτό. Αυτό το οποίο γίνεται, και για εμάς είναι πρωτόγνωρο πείραμα, είναι το συνεχές πέρασμα από τη μια χρονικότητα στην άλλη. Έτσι μέσα και στην εκ των πραγμάτων συνύπαρξη αυτών των δύο χρονικοτήτων μέσα στην αυτοτέλεια και αυτόνομη ύπαρξή τους αναδεικνύεται η διαφορά προς το ολικό κενό, στην ολική ανυπαρξία του είναι που επέβαλλε η προϊούσα παγίωση της παγκοσμιοποίησης όλα αυτά τα χρόνια.

Συγχρόνως ξεπροβάλλει όλο και πιο έντονα και επιβλητικά το ιστορικό έργο του Σκλάβου, άλλοτε ως ανάμνηση, (ανάμνηση γενικά ως κατάσταση – προϋπόθεση της αισθητικής και του πνεύματος γενικότερα που την αξία της τόσο επισήμαινε ο Αντόρνο), άλλοτε ως δημιουργία σε διαρκές γίγνεσθαι. Με άλλα λόγια το έργο του Σκλάβου σε καμία περίπτωση δεν είναι ή δε προσλαμβάνεται ως μια δομή  παγιωμένη (figée), αλλά ως ένα διαρκές κινητό, που επιβιώνει, ακόμη και αναδεικνύεται σε όλη του την μεγαλοπρέπεια από το διαρκές, το αναπόδραστο κινητό του χρόνου.

Έτσι  οδηγούμαστε σε μια νέα δομή της χρονικότητας, ως κάποια μορφή σύνθεσης, ή τουλάχιστον συνύπαρξης της παλιάς δομής και  των κειμένων μας με τη νέα. Πρόκειται για μια σύνθετη δομή της χρονικότητας, ή καλύτερα σε μια σύνθετη χρονικότητα, με έντονη την απροσδιοριστία και την αβεβαιότητα ως προς τις προοπτικές του γίγνεσθαι ιστορικά εξετάζοντας το θέμα, αλλά και υπό την οπτική της δομικά αβέβαιης παγκοσμιοποίησης,  και σε κάθε περίπτωση χωρίς καμία γραμμικότητα, μηχανικιστική σύλληψη και ιδίως με θέσιμο σε μόνιμη κατάσταση τουλάχιστον διερώτησης την πρόοδο.

Η αντιπαράθεση (confrontatiion) αυτών των δύο ουσιαστικά διακριτών, αυτόνομων χρονικοτήτων  δεν ξέρουμε που μπορεί να οδηγήσει με ακρίβεια. Γνωρίζουμε όμως την σημασία της μετακριτικής, της μετα-αισθητικής και της μεταφιλοσοφίας που αναδεικνύεται με μοντέρνο πλέον τρόπο, και ακόμη καλύτερα ως τη μόνη σύγχρονη μεθοδική μοντερνιτέ και στάση για την εντελεχέστερη  διερεύνηση του συνεχούς χρονικού κινητού: του κινητού της σκέψης, όπως έλεγε ο Χάμπερμας, το οποίο είναι δομικά και ιστορικά επεκτεινόμενο από τον Ησίοδο μέχρι σήμερα, του κινητού της τέχνης ειδικώτερα. Και του Σκλάβου που συγκεκριμένα που ενώ προβάλλει ως μία  ιστορική αποκρυστάλλωση (contellation) όπως, θα έλεγε o Χορκχάϊμερ, ως ιστορικό απόσταγμα, όπως θα έλεγε ο Α. Λεφέβρ, παραμένει πάντα όρθιο, ρηξικέλευθο, πάντοτε μοντέρνο, προσβλέποντας και ωθώντας προς την επανάσταση.

Η χρονικότητα (και η συγκυρία θα λέγαμε) του Σκλάβου, με αυτήν της συγγραφής του κειμένου μας, και της σημερινής της προσπάθειας ανασυγκρότησης, αναδόμησης, επικαιροποίησης, και σε κάθε περίπτωση τουλάχιστον προχωρήματός της είναι διαφορετική. Ή καλύτερα πολύ διαφορετικές. Γι’ αυτό δεν μπορεί παρά να είναι και διαφορετικές οι νουβέλες, και στην προκειμένη περίπτωση οι αισθητικές νουβέλες μας όπως  θα έλεγε ο Μπωντλέρ και στη συνέχεια του ο νεαρός Λούκατς, αρκετά μεταφορικά μιλώντας. Το πρόβλημα, για το λόγο αυτό, αναδεικνύεται σε όλη την έκταση και σε όλη την εμβέλειά του. Παραμένοντας πάντα μοντέρνος, πως μπορεί να φθάσεις σήμερα σε μια σύνθετη και διαλεκτική χρονικότητα.

Η έμφαση, το ενδιαφέρον και στις περιόδους της μοντέρνας εποχής αλλάζει. Οι θεωρήσεις του κόσμου αλλάζουν και αυτές. Το ζητούμενο είναι η επικαιροποιημένη εκδοχή της αιωνιότητας, αλά στωικών, του Σκλάβου πως θα συλληφθεί σε όλη της την έκταση και σε όλο το μεγαλείο της, πάντοτε, μιλώντας απελευθερωτικά στις καρδιές  των σύγχρονων ανθρώπων. Πως θα διατηρήσει για πάντα την irruption dans le système, την εισβολή μέσα στο σύστημα, την τομή, τη ρήξη, το ρήγμα στην κυριάρχηση που επέφερε. Και βέβαια το ίδιο ισχύει και για την Αισθητική.

Και αυτό είναι ένα καθήκον τεράστιο για το νέο κείμενό μας- πάντοτε προέκταση της μελέτης μας για το Σκλάβο: Η επισήμανση του διαρκούς, του μόνιμου χαρακτήρα του απελευθερωτικού παραδείγματος του Σκλάβου, μακρυά από μόδες, συρμούς, επιφανειακότητες κ.τ.λ. Η αναζήτηση της πνευματικής, πολιτισμικής και κοινωνικής δομικά κριτικής διάστασης από τον σύγχρονο ανθρώπο μέσα στις απόλυτα αλλοτριωτικές συνθήκες της παγκοσμιοποίησης, είναι ο ύψιστος στόχος της σύγχρονης αισθητικής, με αναφορά στην ιστορία, της Αριστοτελικής Ποιητικής προεξάρχουσας, που από ότι φαίνεται ίσως είναι ένα από τα ελάχιστα κείμενα αισθητικής στην ιστορία που ξεπερνά τον χρόνο, την αλλοτριωτική χρονικότητα. Υπ’ αυτή την έννοια, είμαστε πολύ κοντά να ισχυριστούμε ότι το ίδιο ισχύει και για το έργο του Σκλάβου, ως ένα ανυπέρβλητο μορφικό-μορφολογικό παράδειγμα-μοντέλο αφηρημένης, προχωρημένης, όπως θα έλεγε και ο Conio πρωτοπόρας γλυπτικής. Και η διαφορά των χρονικοτήτων που διαφαίνεται εύκολα μεταξύ των δύο κειμένων μας-χρονικοτήτων, τείνει ν’αναδείξει τη συνειδητοποίηση με ιστορικούς όρους της απελευθερωτικής σύλληψης και πρακτικής του Σκλάβου.

 

ΣΚΛΑΒΟΣ: ΑΥΤΟ-ΑΛΛΟΤΡΙΩΣΗ

 

Β. ΦΙΟΡΑΒΑΝΤΕΣ

ΣΚΛΑΒΟΣ: ΑΥΤΟ-ΑΛΛΟΤΡΙΩΣΗ

Ι

Ο Σκλάβος,  αφού αναπτύσσει στο χειρόγραφο του τη μετασχηματιστική λογική του, της οποίας η μια περίοδος «… Ισορρόπηση»¹ οδηγεί στην επόμενη: «άλλη σύνθεσις»², στην οποία

«τα πάντα πρέπει

ν’αλλάξουν»

και ν’αρχίσει η νέα προσπάθειά του από το μηδέν. Αλλά όταν φθάσει στα

«τρίγωνα

δηλαδή =σχήμα

ακίνδυνον»,

θα πρέπει πλέον να

«παλέψης με το μεγαλύτερο

εχθρό σου

και ποιος είναι

ο μεγαλύτερος

εχθρός σου ο

εαυτό σου»³.

Με χεγκελομαρξικούς όρους ειδικά στην νέα επικαιροποιημένη και διορθωμένη ανάγνωση των  Χειρογράφων⁴ από τον Μεσάρος⁵, πρόκειται για τη σαφή και πλήρη, την ολική εκδήλωση της διαδικασίας αυτοάρνησης και αυτοαναίρεσης στο εσωτερικό της συνείδησης του Σκλάβου, ως σύνθετο, αντιφατικό προϊόν του μετασχηματισμού της μέσω της εργασίας ακόμη και σε αυτοαλλοτρίωση. Ο συνειδητοποιημένος, ο πρωτοπόρος καλλιτέχνης παλεύει για την απελευθέρωση, το ξεπέρασμα ακόμη φθάνει και στην πλήρη αυτοάρνησή του, θυσία στην προχωρημένη αντικειμενοποίησή του, όπως θα έλεγε και ο Αντόρνο, ο οποίος μελετώντας προσεκτικά τις  πρωτοπόρες πρακτικές και διαδικασίες, ειδικά στη μουσική στην εκδοχή κυρίως του Σένμπεργκ και μετά τον Μπεργκ, στη συνέχεια και οι δύο του μεταβατικού Μάλερ, ωθεί την χεγκελομαρξική μετασχηματιστική διαλεκτική ένα βήμα παρά πέρα. Άλλο ένα ακόμη  βήμα φαίνεται, κατά τον Σκλάβο, ότι  δεν μπορεί να γίνει.  

Έχουμε φθάσει στα όρια της πρωτοπόρας συνειδητοποιητικής πρακτικής, και ειδικότερα σε μια εποχή ιστορικής υποχώρησης των πρωτοπορειών. Οπότε αγγίζουμε το μηδέν της ύπαρξης, την απώλεια κάθε νοήματος της ύπαρξης: Το ίδιο το κενό (vide) ως τέτοιο, ως κατάσταση …. Πόσο θα μπορούσε να κρατήσει αυτή, και που μπορούσε να οδηγήσει;

 

ΙΙ

Σκλάβος «… Τα βέλη έγιναν τρίγωνα

               δηλαδή = σχήμα

               ακίνδυνον».

 

«Αφού τον μηδένισες (δηλαδή «τον εαυτό σου και είναι ο μεγαλύτερος εχθρός σου»)

προηγουμένως

έκανες τα βέλη

τρίγωνα

…

Πάρε το τρίγωνο

και βάλε το μέσα

στο τετράγωνο»                            «τρίγωνα σχήμα ακίνδυνο»

Ταύτισις γλυπτού  Θεού».

 

Η σκλαβική  διαλεκτική της μετατροπής των βελών σε τρίγωνα

«…τα βέλη όσους

κύκλους και αν κάνω

τους έκανα τρίγωνο …»

…

Πάντοτε

«… τα βέλη που

γίνονται τρίγωνα

μα θα σου κάνουν καλό

σε λίγο το τρίγωνον

θα γίνει κύκλος

…».

Δηλαδή ο κύκλος σύμφωνα μετη μετασχηματιστική λογική του Σκλάβου, ταυτίζεται με την απελευθέρωση. Όμως το τρίγωνο είτε το κυρίαρχο, το πιο διαδεδομένο το κομβικό σχήμα, το σχήμα που συνιστά το απελευθερωτικό όχημα (cheval de batail) του Σκλάβου.

Συγχρόνως αναλυτικό, φωτοβόλο, είναι επιπλέον  ανατρεπτικό και απελευθερωτικό, ακτινοβόλο και το σχήμα έκφρασης και προβολής  της απελευθερωτικής αύρας του έργου του Σκλάβου.

 

 ΙΙΙ

Η «μηδένησις του εαυτού», δηλαδή του υποκειμένου-υποκειμενικότητας, στην οποία θεωρεί ότι φθάνει ο Σκλάβος, μέσα από τη μετατροπή των βελών, που βγαίνουν από το  τετράγωνο, ομιλεί για δημιουργία του ουδέτερου, δηλαδή του αντικειμενοποιημένου, την έκφραση της γενικής απελευθερωτικής τάσης του έργου του Σκλάβου του απελευθερωτικού περιεχομένου του.

Τα τετράγωνα ως αφετηρία, ως αφετηριακό σχήμα της απελευθέρωσης, της απελευθερωτικής διαδικασίας. Τα τετράγωνα ως τέτοια συνιστούν την περίπου ισόρροπη και εξίσου σημαντική διάσταση – κατάσταση του έργου του Σκλάβου, ιδίως στα μεγάλα έργα του με τις τρύπες.

Η  διαπάλη με τον υπάρχοντα εαυτόν, «τον μεγαλύτερο εχθρό σου», όπως λέει ο Σκλάβος οδηγεί στη νίκη του απελευθερωμένου υποκειμένου, μέσω της μετατροπής κυρίως των βελών σε τρίγωνα. Το τρίγωνο είναι η απελευθερωτική κατάκτηση της αντικειμενοποιημένης, σύμφωνα με τους χεγκελιανούς όρους που επικαιροποιεί ο Αντόρνο, υποκειμενικότητας, η οποία μέσα από την απελευθέρωση της μετατρεπτικής εργασίας δημιουργεί το απελευθερωτικό τρίγωνο.

Θυμίζουμε ότι στον Μάλεβις η διαλεκτική αυτή δημιουργίας επικεντρώνεται στο τετράγωνο και αναδεικνύει το μαύρο τετράγωνο στο απελευθερωτικό σχήμα-σύμβολο που οδηγεί μέσω της διαλεκτικής του με το άσπρο, στο απελευθερωτικό «Κόκκινο».

Μέχρι να γίνει η μετατρεπτική αυτή διαδικασία, η οποία είναι αργή και κυρίως αντινομική, ο Μάλεβιτς επικεντρώνεται στο Μαύρο επί μια δεκαετία και δημιουργεί με παράταξη μαύρων τετραγώνων, απαισιόδοξων μαύρων τετραγώνων.

Ο Σκλάβος κατά τον ίδιο περίπου τρόπο,  επί μια δεκαετία 1957, Η Αρχή μιας εποχής^1* μέχρι το Η φίλη που δεν έμενε και στην Ύστατη Ενόραση, αναδεικνύει σε κύριο σχήμα, σε σύμβολο πλέον, το τρίγωνο, το απελευθερωτικό τρίγωνο.

Αλλά από που προέρχεται αυτή η σημαντική του τριγώνου στον Σκλάβο; Η απελευθερωτική σημαντική modulation του τριγώνου, μαύρου στα σχέδια, και στα γλυπτά του, αλλά κυρίως με το άσπρο φωτοβόλο πεντελικό μάρμαρο; Η πιο σοβαρή ερμηνευτική υπόθεση που μπορεί να γίνει είναι το ότι το «ουδέτερο» όπως λέει ο Σκλάβος τρίγωνο στη σύνθετη modulation  του, και με βάση τη θεωρία του Πυθαγόρα για τα νόημα των τριών πλευρών, αφενός απελευθερώνει από την ορθολογιστική νόρμα, και γενικότερα από τη νόρμα, όπως ήθελε ο Αντόρνο, προϋπόθεση sine que non για κάθε απελευθέρωση, για την απελευθέρωση γενικότερα. Συγχρόνως αυτός ο περίτεχνος συνδυασμός του τριγώνου σε διάφορες διαστάσεις και εκδοχές: Κάθετα, οξεία, αμβλυγώνια, δημιουργούν ένα ψυχολογικό βάρος  charge émotionel, που δεν έχει προηγούμενο στην ιστορία της τέχνης. Μια πολιτισμική συνειδητοποίηση, μια ενατένιση ιστορικών-συγκλονιστικών διαστάσεων, συγκείμενων, σηματοδοτήσεων  (significations) και νοηματοδοτήσεων.

Στη συνέχεια, και άλλα έργα του με το τρίγωνο πάντοτε βασικό cheval de batail, η κύρια ιδεολογική κολώνα ή καθοδηγητικό νήμα, σε κάθε περίπτωση κομβικό σχήμα, προεκτείνουν, επεκτείνουν και λεπτολογούν αυτή την απελευθερωτική προβληματική του Σκλάβου. Όμως,  ενώ είναι  κατά κανόνα υψηλά, είναι συγχρόνως και απέλπιδα, με έντονη την έκφραση και αποτύπωση της μόνιμης, της δομικής μελαγχολίας του,   της απελπισίας, του αδιέξοδου, χωρίς διακριτή, ορατή, ακόμη ίσως και πιθανή ή και δυνατή την εμφάνιση ενός απελευθερωτικού διεξόδου, του τελειώματος – της μη ολοκλήρωσης της προβληματικής, της συνειδητοποίησης του επερχόμενου τέλους, ή τουλάχιστον ενός επερχόμενου, από ότι φαίνεται τέλους;  Δύσκολη απάντηση με βεβαιότητα. Αυτό που είναι σίγουρο  είναι ότι υπάρχει μια ξαφνική ανατροπή (renversement) στην όλη  προβληματική, αισθητική, μορφολογική, πολιτισμική και ιδεολογική του Σκλάβου προς την κατεύθυνση της συνειδητοποίησης, εκ μέρους του, του τέλους της υποκειμενικότητας: Η συνειδητοποίηση μιας βαθύτερης αντιστροφής ή ανατροπής της τάσης προς την ανυπαρξία, της ακύρωσης του είναι αλλά και του γίγνεσθαι.  Σε κάθε περίπτωση δεν είναι διακριτή, ορατή ακόμη ίσως ούτε και πιθανή ή και δυνατή η εμφάνιση της όποιας απελευθερωτικής  διεξόδου σε αυτό το πολύ σημαντικό τμήμα του έργου του Σκλάβου. Πρόκειται για διαπίστωση με γενικότερες αρνητικές επιπτώσεις και συνεπαγωγές  για τον άνθρωπο και το ιστορικοκοινωνικό γίγνεσθαι του μονοπωλιακού καπιταλισμού.

 

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

 

1*.  Η ΑΡΧΗ ΜΙΑΣ ΕΠΟΧΗΣ παραπέμπει σίγουρα και στην Κοιμωμένη του Χαλεπά, που πρέπει να είχε μελετήσει με κάποιον καθηγητή (Τόμπρο;) στην ΑΣΚΤ. Υπάρχει μια γενικότερη τάση ήδη από τον Χαλεπά, τον Μπονάνο και άλλους γλύπτες για να κάνουν γλυπτά αυτής της μορφής. Η Κοιμωμένη είναι το πιο διάσημο, ενώ ο Σκλάβο, πατώντας γερά στη νεώτερη γλυπτική ιστορία και μορφολογία αφαιρετικοποιεί το όλο σχήμα, επιχειρώντας συγχρόνως ένα μορφικό, μορφολογικό και αισθητικό ξεπέρασμα (Aufhebung).

  

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

 

1,2,3. Αποσπάσματα από το μεγάλο χειρόγραφο του Σκλάβου.

4. Βλ. Κ. Μαρξ, Χειρόγραφα, Δ. Βιβλιοθήκη.

5. Βλ. Ι. Μεσσάρος, Η θεωρία του Μαρξ για την αλλοτρίωση, Κουκκίδα.