ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ: ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΟΥ – ΣΚΛΑΒΟΣ

 

 Β. ΦΙΟΡΑΒΑΝΤΕΣ

ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ: ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ  ΤΟΥ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΟΥ –  ΣΚΛΑΒΟΣ

 

Ι

Η εμφάνιση και η συγκρότηση της Νέας Αριστεράς στα νεώτερα  χρόνια διεθνώς σήμανε την επιστροφή της ξεχασμένης, της παραμελημένης ή και κυνηγημένης φιλοσοφίας του υποκειμένου. Η έκδοση του μικρού επαναστατικού κειμένου του Μαρκούζε, Δοκίμιο για την απελευθέρωση¹ σηματοδότησε την αφύπνιση της σκέψης διεθνώς και τη συνειδητοποίηση της θέσης ή και της αντίληψης ότι η φιλοσοφία του υποκειμένου πλέον είναι μια  απελευθερωτική φιλοσοφία και ιδεολογία. Το ίδιο και η αισθητική: Θα είναι μια αισθητική ενταγμένη στη φιλοσοφία της απελευθέρωσης και του υποκειμένου ή δεν θα έχει νόημα. Άρα το έργο τέχνης προσεγγίζεται και αναλύεται υπό αυτή την οπτική. Διαφορετικά δεν έχει νόημα η όποια άλλη αισθητική και γενικότερα η αισθητική ως τέτοια. Όπως δεν μας ενδιαφέρει η κοινωνιολογία και η φιλοσοφία που δεν έχουν στο επίκεντρό τους την απελευθέρωση (συμπεριλαμβανομένου και του σαρτρικού υπαρξισμού, ο οποίος περιοριζόνταν σε μια βαθυστόχαστη μεν κριτική αναλυτική του είναι, αλλά χωρίς τον ορίζοντα της κοινωνικής απελευθέρωσης, τουλάχιστον μέχρι το Κριτική του διαλεκτικού λόγου² . Το ίδιο δεν έχει νόημα και η Αισθητική.

Στο μεν γενικότερο φιλοσοφικό πεδίο πρωτοστατούν σε αυτή την ανθρωπιστική, απελευθερωτική φιλοσοφία του υποκειμένου οι Μαρκούζε, Γκολντμάν, Γκορζ, Λεφέβρ, ο Τερτυλιάν που αποκόβεται από τον σταλινικό και ώριμο Λούκατς  (που από την άποψη αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία ένα άρθρο του, για τον Ουμανιστικό μαρξισμό) κ.α., στην Αισθητική πρωτοστατεί o Ο. Ρεβώ ντ’ Αλλόν, που αναλαμβάνει το δύσκολο έργο της ανθρωπιστικής συμπλήρωσης-διόρθωσης της αντορνικής  αισθητικής. Και ο Σκλάβος που συνειδητοποιεί την αδήριτη ανάγκη για την αφαίρεση από το 1959 και εδώ, με την καμπή αυτή δημιουργεί πρωτοπόρα και στρατευμένα πάντοτε υπό το πρίσμα της φιλοσοφίας του υποκειμένου. Η αισθητική του είναι μια συστηματική αναλυτική διαλεκτική της απελευθέρωσης του ανθρώπου, του  υποκειμένου από τα δεσμά της κυρίαρχης αλλοτρίωσης και πραγμοποίησης: Από την ακάθεκτη γραφειοκρατικοποίηση και ορθολογικοποίηση του συστήματος. Σαν άλλος Οιδίποδας αγωνίζεται να σπάσει τα ορθολογιστικά δεσμά του και να βρει διέξοδο στον χαμένο κόσμο της αυθεντικότητας και της γνησιότητας. Σε ένα κόσμο μιας ανθρώπινης ορθολογικότητας.

Η διαλεκτική της αισθητικής απελευθέρωσής του, μέσω της απελευθέρωσης δια της ατέρμονης αφαίρεσης του οδηγεί σε μονοπάτια της σκέψης νέα, σε πεδία της πρωτοπόρας καλλιτεχνικής πράξης καινοτόμα στη διαρκή αισθητική ανατροπή. Στην ανατροπή χωρίς τέλος, όπως και η αισθητοκαλλιτεχνική πρακτική του σύγχρονού του Τζιακομέττι. Ο Σκλάβος όμως θα φύγει γρήγορα  με περισσότερα ερωτήματα, ακόμη και αινίγματα, που ανέδειξε η απελευθερωτική προσπάθειά του αυτή, η χειραφέτηση του έστω και στο αισθητικό επίπεδο από τον βιωμένο καπιταλιστικό κόσμο, παρά απαντήσεις. Ο Σκλάβος όμως με το μοναδικό ανατρεπτικό και απελευθερωτικό παράδειγμα του θα αναδείξει όμως σε όλο του το μεγαλείο το ιδεολογικοποιητικό και αισθητικό πρόταγμα της απελευθέρωσης του ανθρώπου, χωρίς να δώσει τη λύση, όπως, θα έλεγε και ο νεαρός επαναστάτης Λούκατς.

Και κατά τούτο το μοντέρνο κι αφηρημένο αισθητικό πρόβλημα παρέμεινε στη συνέχεια του Σκλάβου πάντοτε ανοιχτό.

 

ΙΙ

Η εσωτερικότητα του Σκλάβου (όπως και των Μπρανκούζι, Ζάντκιν, Τζιακομέττι), η ακατάβλητη, η αλώβητη εσωτερικότητά του (intimité), εξωτερικευμένημε τις αφηρημένες μορφές και δια αυτών. Ο μοναδικός πνευματισμός των μορφών του και πρωταρχικά του ίδιου. Η ιστορικά μοναδική περιπλάνησή του στους μαιάνδρους της βαθειάς, απόμακρης, ακόμη και κλειστής ως (αυτο-)άμυνα συνείδησης, ατομικής και συλλογικής.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

 

1. Εκδ. Διογένης.

2. Εκδ. Γκαλιμάρ.

 

ΤΟ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΤΟΥ ΣΚΛΑΒΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ ΤΟΥ

 Β. ΦΙΟΡΑΒΑΝΤΕΣ

ΤΟ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΤΟΥ ΣΚΛΑΒΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ ΤΟΥ

 

      Οι Επαναστάσεις της Αν. Γερμανίας, Ουγγαρίας, Πολωνίας κ.τ.λ., του Μπέρκλεϋ κ.α. στη δεκαετία του 1950-60.

Το αντι-αυταρχικό στη συνέχεια  κίνημα και το κίνημα ενάντια στον καταναλωτισμό, το δυτικό τρόπο ζωής κ.τ.λ.

Ο θετικός, ανατρεπτικός ιδεολογικός χαρακτήρας του τότε κινήματος που βγήκε από την Αντίσταση.

 

 

ΣΛΑΒΟΣ: ΔΙΑΡΚΗΣ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ

 

Λείπει ο δάσκαλος Γκολντμάν για να αποπειραθεί μια συνεκτική και ορθολογική θεωρητικοποίηση, ν’ αποπειραθεί μια διαλεκτική συσχέτιση και ερμηνεία μεταξύ των σημαντικών δομών του έργου του Σκλάβου και των συγκεκριμένων μορφοποιήσεών του και των τότε ιστορικοκοινωνικών δομών σε πραγμοποιητική μετεξέλιξη, όπως έλεγε ο Αντόρνο.

Παρά τη διάχυτη κυρίαρχη αλλοτρίωση του ανερχόμενου τότε καταναλωτιστικού  νεοκαπιταλισμού, υπήρχε χώρος ακόμη για μια αυτόνομη και ριζικά  αντιαλλοτριωτική πρωτοπόρα αισθητοκαλλιτεχνική πρακτική, στο περιθώριο του συστήματος, και δομικά ενάντιά του. Για την αναζήτηση της ανθρώπινης απελευθέρωσης μέσα από την έντονη, την παρατεταμένη, την ριζική και καινοτόμα μοντέρνα μορφογένεση και καλλιτεχνική δημιουργία, που προσπαθούσε να ξεπεράσει τα όρια του συστήματος, από τον μεγάλο γλύπτη της διεθνούς πρωτοπορίας Σκλάβο.

Τα διάφορα απελευθερωτικά κινήματα της εποχής του, οι ιστορικές εξεγέρσεις στις πρώην ανατολικές χώρες, επηρεάζουν τους μοντέρνους καλλιτέχνες της εποχής και αργότερα φαίνεται και η φοιτητική εξέγερση που άρχισε από το Μπέρκλευ επηρεάζουν τον Σκλάβο καθοριστικά, τον συγκλονίζουν, αλλά δεν αρκούν. Ο Σκλάβος πάλλεται από το κίνημα, από τα απελευθερωτικά προτάγματά του, από το ιδεώδες της απελευθέρωσης¹, όπως το έχουμε αποκαλέσει και αλλού, αλλά δεν περιορίζεται σε αυτό. Δεν  του αρκεί.

Μπορεί αυτό το ιδεώδες να του δίνει κουράγιο, ελπίδα ότι ένας κόσμος καλύτερος είναι δυνατός, όπως έλεγαν τότε οι αγωνιστές και οι στρατευμένοι διανοούμενοι, αλλά ο Σκλάβος τοποθετούνταν, ως συνειδητοποιημένο σε υπέρτατο βαθμό είναι πέραν από το ιδεολογικό πλαίσιο του τότε κινήματος, καθόσον δεν του ήταν αρκετό.

Δεν το ικανοποιούσε. Η όλη αισθητοκαλλιτεχνική πρακτική και απόπειρά του πατούσε μόνο με το ένα πόδι στο κοινωνικό ανατρεπτικό της εποχής του. Το άλλο ήταν ευρύτερα ιστορικοκοινωνικό-γενετικό με την έννοια του Γκολντμάν², αλλά αναζητούσε το δράμα του ν’ανοίξει ένα μονοπάτι πέραν από το όποιο πραγματικό, αντιφατικό, αντινομικό, επαναστατικό κ.α.

Αναζητούσε δηλαδή να δημιουργήσει ένα νέο πνεύμα απελευθερωμένο από κάθε εξωτερικό καταναγκασμό, από το ολικά ήδη από τότε πραγμοποιημένο πραγματικό, που σπαρταρούσε να απελευθερωθεί, αλλά όχι συστηματικά και καθορισμένα³. Ο Σκλάβος βιώνοντας αυτή την αξεπέραστη αντίθεση, ακόμη και αντινομία, αναζητούσε μορφοποιήσεις πέραν από το όποιο πραγματικό, ακόμη και αυτό που στην εποχή  του πάλευε για την απελευθέρωση. Η απελευθέρωση αυτή δεν του αρκούσε ή δεν την πολυπίστευε. Ως άλλος Διογένης απόμακρος από τον υπάρχοντα ξεπεσμένο κόσμο, όπως έλεγε ο νεαρός Λούκατς⁴, ο Σκλάβος παρατηρούσε τα γύρω του τεκταινόμενα, τα βίωνε έντονα, αλλά αντινομικά. Δεν συζητούμε για κοσμικότητες. Εξάλλου με τους μόνους που συζητούσε σοβαρά, ήταν ο Ζαντκίν και ο Ζερβός. Εσωτερίκευε τις εντάσεις και τις ταλαντώσεις  (vibrations), όπως έλεγε και ο Καντίνσκυ⁵, τον οποίο αναγνώριζε και σεβόταν ως το μεγαλύτερο ίσως καλλιτέχνη της μοντέρνας και ιδίως της αφηρημένης τέχνης, και στη συνέχεια τις εξωτερίκευε μέσω των συγκεκριμένων μορφοποιήσεών του. Από την άποψη αυτή έχουν ιδιαίτερη σημασία τα ψιλά έργα του, έργα σημαδιακά της έντονης και ευαίσθητης ψυχικά ανάτασής του, την αναζήτηση του δυνατού ξεπεράσματος. Μορφικά, μορφολογικά στο σταυροδρόμι πολλών μοντέρνων ρευμάτων και τάσεων: Κυβισμού, κονστρουκτιβισμού, σουμπρεματισμού, της μοντέρνας αφηρημένης γλυπτικής του Μπρανκούζι, ιδίως των ψηλών έργων του, μέσα στο γενικότερο ρεύμα της Ανήμορφης τέχνης που κυριαρχούσε τότε στη Σχολή του Παρισιού με τις κρίσεις και τα αδιέξοδα της, που όμως σήμανε, επέφερε οριστικά⁶ το τέλος του συστήματος, του όποιου μορφικού-μορφολογικού και αισθητικού συστήματος, ο Σκλάβος, χωρίς να ενδίδει στα αδιέξοδά τους, προσπαθεί να χαράξει το δικό του απελευθερωτικό και μορφικά-αισθητικά αυτόνομο δρόμο του. Βιώνει τραγικά τα αδιέξοδα του καπιταλισμού και του συστήματος γενικότερα, της Ανήμορφης τέχνης ως πρωτοπόρας έκφρασης που παλεύει απέναντι στο σύστημα, αλλά έχοντας ουσιαστικά αποδεχθεί την ήττα, για να μην πούμε τη συντριβή, προσπαθεί μοναχικά να διαμορφώσει έναν άλλο δρόμο. Αποκούμπι του το καλέμι, το διαρκές πελέκημα του μαρμάρου του των άλλων πετρών κ.τ.λ., πάντοτε μέσα στο πλαίσιο του διαλεκτικού ασκητικού αισθητικού ιδεώδους του, για να παραφράσουμε τον Αντόρνο⁷.

Έτσι διαμορφώνει νέες συλλήψεις, ανοίγει νέους δρόμους στο αισθητικό επιστητό, για να χρησιμοποιήσουμε ένα νεολογισμό, συγκροτεί σιγά-σιγά μια νέα μεθοδολογία πρωτοπόρας πάντοτε γλυπτικής εργασίας, που ακόμη και από τα θραύσματα του πεντελικού μαρμάρου του Δελφικού φωτός διαμορφώνει έναν άλλο συνεκτικό και ειρηνευμένο, όπως θα έλεγε και ο Αντόρνο⁸ για να τον παραφράσουμε, αλλά απελευθερωμένο κόσμο.

Η απελευθέρωση μέσω της απελευθέρωσης των μορφών, είναι η κύρια διάσταση του είναι και του έργου του. Και ο πνευματισμός που επιζητά εναγώνια αυτόν τον σκοπό εξυπηρετεί.

Ο Σκλάβος δεν είναι ούτε κανένας νάϊφ πνευματιστής, ούτε το ίδιο νάϊφ θρησκευόμενος. Απέναντι στην ολοκληρωμένη αλλοτρίωση της πραγμοποίησης της εποχής του παρατάσσει το ιστορικό πνεύμα των πρωτοποριών και της ανθρωπότητας γενικότερα, με κύρια αναφορά τον αισθητισμό της αρχαίας Ελλάδας, χωρίς  να αναζητά την αναβίωση του όποιου κλασικισμού, ούτε εγκλωβίστηκε ποτέ  σε τέτοιες λογικές, που είχαν αρχίσει να εμφανίζονται τότε στο Παρίσι, ως προϊόν βαθειάς και ολικής ιδεολογικής κρίσης και προϊούσας αποσύνθεσης. Το πνεύμα του Σκλάβου, το πνευματικό στοιχείο της θεώρησης του κόσμου και του έργου του είναι το ιστορικό πνεύμα που μάχεται ν’απελευθερωθεί από τα κάθε εποχή υπαρκτά εμπόδια για την επίτευξη της απελευθέρωσης και της χειραφέτησης του ανθρώπου. Είναι ένας ζωντανός πνευματικός ανθρωπισμός δι-ιστορικού χαρακτήρα και διάστασης, που ξεπερνά κατά πολύ τα αδιέξοδα της σύγχρονής του αλλοτριωμένης και πραγμοποιημένης ανθρώπινης συνθήκης. Ο Σκλάβος δεν ενδίδει στην ακραία αποσπατοποίηση των σύγχρονων του πρωτοπορειών, έκφραση και συγκεκριμενοποίηση βαθειών, και ίσως αξεπέραστων εύκολα διαλεκτικών-αποσυνθετικών ιδεολογικών και αισθητο-πολιτισμικών διαδικασιών, αλλά δεν δημιουργεί και το όποιο σύστημα, ούτε επιδιώκει κάτι τέτοιο, καθόσον γνωρίζει ότι το σύστημα, κάθε σύστημα, και ιδίως το ανατολικό (ο υπαρκτός τότε «σοσιαλισμός»),  σημαίνει καταπίεση και εξαντραποδισμός του ανθρώπου.

Αντίθετα ο Σκλάβος αναζητά επίμονα, εναγώνια την ολική απελευθέρωση από το όποιο σύστημα.

Επιχειρεί διάφορες μορφοποιήσεις και πειραματισμούς με θαυμαστά μορφικά-μορφολογικά αφηρημένα έργα, αλλά ποτέ δεν προσκολλάται ούτε αρκείται σε αυτά. Σαν άλλος  σωκρατικός συνεχίζει να διερωτάται ακατάπαυστα για την σύγχρονη αισθητική, και μέσω αυτής διερωτάται συγχρόνως για την τύχη του σύγχρονου ανθρώπου, για τη βαθύτερη ουσία του ανθρώπινου γίγνεσθαι, επιδιώκοντας πάντοτε το πως το αλλοτριωμένο είναι θα γίνει απελευθερωμένο γίγνεσθαι και δια μέσω της πρωτοπόρας τέχνης και της αντίστοιχης συνειδητοποίησης, που μόνο αυτή μπορεί να δημιουργήσει. Ο Σκλάβος δηλαδή είναι ο αισθητικός της ανατροπής, ο πρωτοπόρος γλύπτης της συνειδητής απελευθερωτικής αισθητοκαλλιτεχνικής και κοινωνικής πράξης. Ο αισθητικός της απελευθέρωσης, όπως θα έλεγε και ο Μαρκούζε⁹, πλην όμως  ανεύρετης ουσιαστικά μέσα στις κοινωνίες της ύστερου και υπεραλλοτριωμένου  καπιταλισμού, με έντονο μάλιστα το παθολογικό ψυχοπνευματικό κλίμα του Παρισιού, που είχε αρχίσει να ρέπει προς την παρακμή, τη νεώτερη ντεκαντάνς ήδη από τότε, και αυτό παρά το σημαντικό γαλλικό εργατικό κίνημα της εποχής και το έντονα αμφισβητησιακό κλίμα  που άρχισε να εμφανίζεται και να διαδίδεται παγκόσμια. Η σκλαβική ελευθερία ή απελευθέρωση ήταν πολύ πιο ουσιαστική, βαθειά, πραγματικά ανθρώπινη και κοινωνική, ανεύρετη, όπως υπήρχε στα πιο παλιά επαναστατικά κοινωνικά και αισθητικά κινήματα.

Ο νεοκαπιταλισμός είχε αρχίσει να διαβρώνει και πάντα, να γεννά και να διαδίδει τις ψευδο-απελευθερωτικές υποσχέσεις του. Έτσι, περιόριζε ασφυκτικά και το περιθώριο που είχε μέχρι τότε η προχωρημένη πρωτοπορία διεθνώς: Αντ. Ράινχαρντ, Μπ. Νιούμαν, Φρ. Κλάϊν, Τζιακομέττι,  Σκλάβος, κ.α.

Και μέσα σε αυτές τις συνθήκες γενικότερης κρίσης και παρακμής, η ολική επανάσταση, στην οποία προσέβλεπε πάντοτε, σταθερά, ο Σκλάβος, δεν ερχόνταν, ενώ ήλθε  ξαφνικά ο αδόκητος θάνατός του…

 

ΤΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΤΟΥ ΣΚΛΑΒΟΥ : Η ΟΛΙΚΗ ΚΑΘΟΡΙΣΜΕΝΗ ΑΡΝΗΣΗ ΤΟΥ

 

-Μορφή κειμένου: κεφάλαια και κεφαλαιάκια σε παράταξη

-Το δύσκολο κεφάλαιο «Η αφαίρεση, το κοινωνικό, η ιδεολογία» της διατριβής, που υπερβαίνει ως δομή και ως προβληματική τα καθιερωμένα, φθάνει να ανοίγει νέα πιο δύσκολα θέματα, μεθοδολογικά, ερμηνευτικά, εννοιολογικά για την κατανόηση του έργου του Σκλάβου. Του παραδείγματος (με την  υπαρξιακή και την επιστημολογική μεθοδολογική με την   χαμπερμασιανή έννοια) Σκλάβος. Που ανοίγει το θέμα μιας νέας κοινωνικής θεωρίας, επικεντρωμένης στην αφαίρεση, το κοινωνικό, την ιδεολογία στις νέες και σύγχρονες συνθήκες, με  πολύπλοκους διαλεκτικούς όρους.

- Από το σχετικά απλό σχήμα της θεωρίας της σχετικής αυτονομίας (Γκράμσι- Αλτουσέρ- Πουλαντζάς) στη θεωρία της σύγχρονης πολύπλοκης μετασχηματισματικής διαλεκτικής.

- Άνθρωπος-υποκείμενο- κοινωνία

- Αφαίρεση- επανάσταση

-Σκλάβος: οργανικής σύλληψης  καλλιτέχνης της επανάστασης

-Επανάσταση και όχι εξέγερση

- Σκλάβος 1956-68 à Ύστατη ολική επανάσταση: έντονες κοινωνικοπολιτικές και ιδεολογικές αναζητήσεις και κατακτήσεις γενικά. Ήταν μια δεκαετία διεθνώς ριζοσπαστικοποίησης και κινητοποίησης, αμφισβήτησης της άρνησης της καθεστηκυίας τάξης, με απόληξη  το Μάη του ‘68 και τα κινήματα που επακολούθησαν. Ο Σκλάβος κατά μια έννοια εκφράζει αυτή τη συνεχή  ριζοσπαστικοποίηση που προανήγγειλε τραγικά την εξέγερση του Μαΐου του 68.

- Σκλάβος: Προς μια νέα διαρκή ερμηνευτική υπό την οπτική της κριτικής (κοινωνικής) θεωρίας

-Γκράμσι: Ανάγκη ξεπεράσματος του κοινωνιολογισμού και του οικονομισμού. Η σημασία του αυτόνομου πλέον πολιτισμικού εποικοδομήματος στο μονοπωλιακό καπιταλισμό, της πρωτοπορίας, του μοντερνισμού, της αναγκαίας οργανικότητας της τέχνης και της κουλτούρας, της ιδεολογικής και πολιτισμικής ηγεμονίας των εξαρτημένων τάξεων και της τέχνης της πρωτοπορίας.

- Η διαλεκτική του Σκλάβου και των κινημάτων της εποχής του, των δεκαετιών μετά το 1945, των αντάρτικων, του κεφαλονίτικου ριζοσπαστισμού.

Εσωτερίκευση των προταγμάτων των κοινωνικών κινημάτων.  Εξωτερίκευση μέσα από τα έργα, εσωτερική-εξωτερική διαλεκτική.

-Σκλάβος 1957-8: Επανάσταση - Αφετηρία(;): Πλήρως αποδεσμευμένη και απελευθερωμένη, δηλαδή χειραφετημένη από την παράδοση,  αλλά και από όλη την ιστορία της μοντέρνας γλυπτικής και της γλυπτικής γενικότερα. Προς τα που;

 

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1.            Βλ. Β. Φιοραβάντες, Κοινωνική θεωρία και αισθητική, Αρμός, κεφ. «Το ιδεώδες της επανάστασης και η μοντέρνα τέχνη», σσ. 289-296.

2.            Βλ. L. Goldmann, Structures mentales et création culturelle, Médiations.

3.            Βλ. Β. Φιοραβάντες, Η εποχή της καθορισμένης άρνησης, Αρμός.

4.            Βλ. Γκ. Λούκατς, Η ψυχή και οι μορφές, Θεμέλιο.

5.            Βλ. Β. Καντίνσκυ, Για το πνευματικό στην τέχνη, Νεφέλη.

6.            Αν και δεν υπάρχει μέχρι σήμερα κάποια λιγότερο ή περισσότερο συστηματική αισθητική προσέγγιση της Ανήμορφης τέχνης (Art informel), βλ. Th. Adorno, Quasi una fantasia, Gallimard, μσ. Idées και E. Κοκόρης, «Από την αρχέγονη μουσική γλώσσα στον οικισμό της τονικότητας», Προς τη Νέα ανθρωπολογία, συλλ. Επ. Επ. Β. Φιοραβάντες, σσ. 83-90.

7,8.  Βλ. Th. Adorno, Théorie esthétique, Klincksieck.

9.   Βλ. Χ. Μαρκούζε, Δοκίμιο για την απελευθέρωση, Διογένης, Η αισθητική διάσταση,

      Παπαζήσης.

 

ΣΚΛΑΒΟΣ - ΜΟΝΤΕΛΑ

  Β. ΦΙΟΡΑΒΑΝΤΕΣ

ΣΚΛΑΒΟΣ - ΜΟΝΤΕΛΑ

 

O ΜΟΝΤΕΡΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΣΚΛΑΒΟΥ

 

Ο μοντερνισμός του Μπωντλαίρ

Ο μοντερνισμός και ο ανθρωπισμός του Μ. Ψελλού.

Η αλληγορία μορφών που αλλάζουν,  που καπιταλιστικοποιούνται, διαλύοντας, καταργώντας την αμεσότητα, την αυθεντικότητα και την οργανοτικότητα των σχέσεων (W. Βenjamin – Th. Adorno).

H ανάδυση του ανθρώπου σε υποκείμενο, και πρώτιστα σε παιδαγωγό, ανθρωπιστή, με βάση την νεοπλατωνιστική ερμηνευτική του Πλωτίνου ή του Πρόκλου, ως απάντηση στον φορμαλιστικό - Ορθολογισμό, αριστοτελικής προέλευσης (των νέο αριστοτελικών) του μεσαίωνα.

Ο άνθρωπος, και πρώτιστα ο κοινωνικός άνθρωπος ως αυτόνομη και δρώσα οντότητα – υποκειμενικότητα προς τον αυτοπροσδιορισμό και την χειραφέτηση θα περάσουν πολλοί αιώνες για ν’ αναδειχθεί απελευθερωτικά, χειραφετησιακά από τον νεαρό Μάρξ, με υπόβαθρο τη νέα σοσιαλιστική-εργατική επανάσταση που έρχεται, και που θα ξεσπάσει το 1848,  ανοίγοντας μια νέα ιστορική-ιδεολογική περίοδο.

 

ΟΜΑΔΕΣ ΕΡΓΩΝ

-     Υψηλά με τριγωνοειδή σχήματα

-     Κυβοειδή με τις τρύπες. Η διαλεκτική του πλήρους και του κενού. Κατά  κανόνα από κόκκινο-πορφυρίτη.

-     Άλλα.

-     Σχέδια, πίνακες, ανάγλυφα.

 

ΧΡΩΜΑ

-     Μαύρο – κόκκινο χρώμα του πορφυρίτη.

Η διαλεκτική του Μάλεβιτς, Μαύρο, Κόκκινο, Άσπρο περιορίζεται σε μια δυαδική διαλεκτική, κόκκινο-μαύρο, σε μια τραγική διαλεκτική, καθόσον χωρίς ξεπέρασμα, σύνθεση, έκφραση της όποιας προοπτικής αλλαγών.

Περιορίζεται: Reduction, réductionnisme, όπως ήταν και η γενικότερη τάση του τελειώνοντα μοντερνισμού του Τζιακομέτι κ.α., μέσα από την οποία βγήκε στη συνέχεια ο μινιμαλισμός.

Η τάση προς τον χρωματικό περιορισμό του Σκλάβου συμπίπτει και εκφράζει την τάση προς τον περιορισμό και του υποκειμένου, του πιθανού τέλους του, τουλάχιστον στις μορφές που το γνωρίσαμε από τον πρώϊμο ανθρωπισμό (13ου) μέχρι την μεταπολεμική Ανήμορφη τέχνη στο Παρίσι και το ριζοσπαστικό τμήμα του Αμερικάνικου Αφηρημένου Εξπρεσιονισμού. Το ιστορικό ίσως τέλος του μοντερνισμού. Προς τι; Από τότε αρχίζουν άλλες εμπειρίες και καλλιτεχνικές πρακτικές πιο κοντά στο πραγματικό, που πλην όμως η υπεραλλοτρίωσή του συμπαρασύρει και την τέχνη προς το άμεσο, το συγκεκριμένο, κ.α. χωρίς όμως να χάνεται ούτε και η όποια δυναμική ανάμνηση, ή η ανάμνηση της ανατροπής.

Συγχρόνως διευρύνεται το πεδίο της σύγχρονης πλέον τέχνης, προς την πολυμορφία.

Ο Σκλάβος όμως παραμένει πάντοτε ο τελευταίος των μεγάλων, η αναφορά της νεώτερης μοντέρνας και αφηρημένης τέχνης προς την καθορισμένη άρνηση.

 

Σκλάβος: Αισθητική προσέγγιση. Εσωτερική και εξωτερική.

Εσωτερική: Μορφική – μορφολογική προσέγγιση της ιστορίας της μοντέρνας τέχνης (Βλ. Ι. Μeyerson, Ph. Dagen κ.α.).

Εξωτερική: Η ιστορικοκοινωνική εξέλιξη τελικά όχι προς την απελευθέρωση αλλά προς την ολική πραγμοποίηση (Αντόρνο)

 Αντόρνο:  Η συνένωση εσωτερικής και εξωτερικής σύλληψης, θεώρησης. Η αντορνική φιλοσοφία του  υλικού (matériau).

 

Σκλάβος: «Πρέπει να αποσυνθέσεις, ν’αποδομήσεις το όλον».

Σκλάβος (και το έργο του) και στη συνέχεια να το ανασυνθέσεις (reconstrution), να το αναδομήσεις, να το ανασυγκροτήσεις. Να ανασυνθέσεις την όλη  σύλληψη και τη δημιουργική απόπειρά του (démarche) του.

Μέθοδος régressire – progréssive: J. - P. Sartre.

 

ΕΚΘΕΣΗ ΓΛΥΠΤΙΚΗΣ ΣΤΟΥ ΦΙΛΟΠΑΠΠΟΥ

1965 : Παναθήναια Σύγχρονης Γλυπτικής

O Σκλάβος συμμετέχει με  2 ιστορικά έργα:

-   Πλανήτης της ψυχής (Planète de l’âme, 1964).

-   Απόδραση της ύλης (Evasion de la matiére, 1964).

Σύνθεση των δύο σε ένα.

(Επιτρεπόταν μόνο ένα).

Επρόκειτο γα ένα είδος πρωτότυπου περιβάλλοντος-κατασκευής. Θα είχε βέβαια νόημα η δημιουργία περισσότερων συνθέσεων-συνδυασμών έργων του Σκλάβου και να εκτίθενται διαδοχικά ή και συγχρόνως, αλλά δεν επιτρεπόταν από τον οργανωτή.

Και τα δύο έργα  περιστρέφονται, το ένα προς τα δεξιά και τα άλλο προς τα  αριστερά, τοποθετημένα πάνω σε βάθρο.

Ενιαίος τίτλος και των δύο: Διαπλανητικό φως, το οποίο μόλις αποχωρίστηκαν δεν υφίσταται.

 

ΣΚΛΑΒΟΣ – ΧΑΜΠΕΡΜΑΣ – ΠΟΥΛΑΝΤΖΑΣ

 O  Σκλάβος και το έργο του υπό την οπτική της θεωρητικοποίησης περί αποικιοποιημένου εσωτερικού κόσμου του J. Habermas.

 

Οι βαθμίδες (instances - Poulantzas), τα επίπεδα, που αλληλοσυνδέονται και αλληλοδιαπλέκονται με σχετικά αυτόνομο τρόπο, συγκροτώντας πάντοτε ένα επίπεδο αυτονομίας του έργου του Σκλάβου: Μορφικό - μορφολογικό επίπεδο, αισθητικό, κοινωνικό, ιδεολογικό: Η ολότητα του έργου.

Σκλάβος. Η ανάδειξη και η αποκατάσταση των σχέσεων, των συσχετίσεών τους  εν τω γίγνεσθαι.  Ακόμη και των αλληλοδράσεων και των αλληλοεπιδράσεων με ένα διαλεκτικό και συνθετικό τρόπο. (Βλ. τις Σημειώσεις των μαθημάτων μου στο Πολυτεχνείο Κρήτης).

Η εργασία αυτή δεν είναι εύκολη, ούτε προφανείς οι σχέσεις, ούτε σαφείς, φαινομενικά τουλάχιστον,  με  πρώτη ματιά, οι αλληλοεπιδράσεις και οι δυναμικές. Οι διαφωνίες μου με τον O.  Revault d’ Allonnes και η διαφορετική προσέγγισή μου από τον Αντόρνο. Η αισθητική φαίνεται ότι δεν είναι το όλον. Είναι ένα υπό σύλληψη μέσω διαδοχικών πολλαπλών διεπιστημονικών θεματοποιήσεων και θεωρητικοποιήσεων όλον. Ένα υπό συγκρότηση όλον, που από ότι φαίνεται θα είναι πάντοτε υπό σύλληψη, συγκρότηση. Ένα δομικό όλον υπό διαρκή συνθετική συγκρότηση και ανασυγκρότηση.

 

ΛΕΒΑΛΟΥΑ – ΠΕΡΡΕ

Στην αρχή ο Σκλάβος στο εργαστήριο του στο Λεβαλουά-Περρέ ενθουσιάζεται, δίνεται όλος στην γλυπτική, σε βαθμό που να μην βγαίνει ούτε και για φαγητό. Οπότε ο Ζερβός πλήρωσε ένα εστιατόριο της γειτονιάς και του πήγαινε φαγητό κάθε μεσημέρι. Μετά όμως…

Από το πολιτισμικό κέντρο (St. Germain de Prés) στο πολιτισμικά περιφερειακό και απόμακρο προάστιο (Levallois – Perrret). Από το κέντρο, τη συμπύκνωση και την έκφραση όλων των πρωτοπόρων πολιτισμικών, θεωρητικών, ιδεολογικών κινήσεων, στην ασημαντότητα της περιφέρειας.

 

ΛΕΒΑΛΟΥΑ - ΠΕΡΡΕ: Πολιτισμικό κρανίον-τόπος, ασήμαντο, ανύπαρκτο στα νεώτερα χρόνια. Με την ανάπτυξη και την εκβιομηχάνιση έχασε την υστερομεσαιωνική λάμψη του, την αυτονομία του και ενσωματώθηκε στη βιομηχανική-καπιταλιστική διαίρεση της εργασίας: στον πολιτισμικό αφανισμό. Στην απώλεια  κάθε αυτοτέλειας και αυτάρκειας. Έτσι το Λεβαλουά-Περρέ μετατράπηκε σε προάστειο εξαρτώμενο του καπιταλιστικού και διοικητικού κέντρου, όπως όλα τα προάστεια (ακόμη και μετά το νόμο για την αποκέντρωση του Ντεφέρ επί Μιτεράν).

Οπότε το έργο του Σκλάβου από ένα σημείο και μετά, και κυρίως από όταν ο Σκλάβος συνειδητοποιεί ότι πρέπει να συνηθίσει στην ιδέα ότι θα μένει μόνιμα στο Λεβαλουά-Περρέ, σχεδόν εγκαταλειμμένος από θεούς και ανθρώπους, σε ένα περιβάλλον όχι μόνο μακρυά από την πρωτοπορία, αλλά και πνευματικής και πολιτισμικής μιζέριας, επηρεάζεται αρνητικά. Ο Σκλάβος έτσι φθάνει  στην απόγνωση, και συγχρόνως  κατεβάζει δυστυχώς τις πρωτοπόρες απαιτήσεις του, όσον και αν αντιστέκεται και προσπαθεί να λειτουργεί ωσάν να ήταν στο St. Germain de Prés.

Στο Λεβαλουά Περρέ  δεν έχει πλέον ουσιαστικά σχέση και ποτέ με την όποια  πρωτοπορία. Από πρωτοπορεία στο πολιτισμικό κέντρο του Παρισιού ξεπέφτει στο περιθωριακό προάστειο ακριβώς σε περιθώριο.

Το εργαστήριό του σε ένα local φωτεινό μεν, αλλά καμία σχέση με το εργαστήριο του Μπρανκούζι στο Μοντπαρνάς (καθαυτό έργο ολικής τέχνης) και του Ζάντκιν στην οδό ντ’ Ασάς, κοντά στο Μονπαρνάς,  ένα συμπαθητικό κτίσμα με τον κήπο του, όμως όχι κτίριο bourgeois, το οποίο μέσα στην μετριοπάθεια και την κομψότητα (élegance) του, αποπνέει μια ευγένεια (noblesse).

Το κτίριο δεν ήταν φοβερό αλλά είχε το στίγμα Zadkine. Δεν ήταν ένα εργαστήριο ανάγκης. Ήταν ένα φωτεινό εργαστήριο πρωτοπόρου καλλιτέχνη του τότε ακμάζοντος Μοντπαρνάς. Ενώ του Σκλάβου…

 

ΖΑΝΤΚΙΝ ΚΑΙ ΣΚΛΑΒΟΣ

Ζάντκιν: Η αναζήτηση της ζωής μέσω της γλυπτικής με βάση και αναφορά, έμπνευση και επίδραση, προέκταση πρωτομοντέρνα της ρωμαϊκής γλυπτικής.  Ο βιταλισμός (vitalisme) ιδίως  του Μπρανκούζι και ο γενικότερος πριμιτιβισμός της πρώτης πορείας μέσα στο γενικότερο πλαίσιο της κοινωνικής – κοινωνιολογικής θεωρητικοποίησης και σκέψης των αρχών του ΧΧ^ου αι.  Υπάρχει τότε ένας νέος και διάχυτος πλέον βιταλισμός, διαδεδομένος στο χώρο των κοινωνικών επιστημών και της πρωτοπορίας στη Γερμανία και στη Γαλλία. Όμως υπάρχει συγχρόνως και ο πριμιτιβισμός ειδικά στη Γαλλία ως αναφορά, βάση για την αναζήτηση εξόδου από τα αδιέξοδα του ακαδημαϊσμού και συγχρόνως του γενικότερου ορθολογισμού, που τότε έτεινε να γίνει σύστημα, με όλες τις συνέπειες. (Βλ. και Μ. Horkheimer – Th. Adorno,Le Dialectique de la raison, Gallimard).