Νέα Κριτική Θεωρία και Πράξη

 Β. ΦΙΟΡΑΒΑΝΤΕΣ 

                   ΑΠΟ ΤΟ ΣΥΓΚΕΚΡΙΜΕΝΟ ΣΤΟ ΑΦΗΡΗΜΕΝΟ] 

 

Προσέγγιση – θεωρητικοποίηση  πάντοτε συγκεκριμένη, από το συγκεκριμένο στο αφηρημένο, και όχι αντίστροφα. Προσέγγιση, αλλά πάντοτε κριτική του συγκεκριμένου, του αλλοτριωμένου πραγματικού, με στόχο το ξεπέρασμά του.

Προσέγγιση του πραγματικού στην παγκοσμιοποίηση σημαίνει και  προϋποθέτει  τη γνώση και τη μελέτη της πορείας της κοινωνίας προς την παγκοσμιοποίηση, αρχίζοντας από την μετατροπή του καπιταλισμού σε μονοπωλιακό – ιμπεριαλιστικό, με αιχμή την τεϋλοροποίηση – φορντοποίηση της παραγωγής και κατ’ επέκταση  γενικότερα της κοινωνίας. Στην ίδια περίοδο (αρχές του ΧΧου αι.) αρχίζει και η σύμφυτη διαδικασία ορθολογικοποίησης  του συστήματος, και συγχρόνως αυτονόμησής του. Οι διαδικασίες αυτές με τη μετατροπή του μονοπωλιακού καπιταλισμού στον ύστερο ή στον νεοκαπιταλισμό  ανασυγκροτήθηκαν, εντάθηκαν, επεκτάθηκαν και ουσιαστικά άλλαξαν όλη την κοινωνία: Επιβλήθηκαν, ακόμη περισσότερο, ολοκληρωτικά στην κοινωνία. Το σύστημα αυτονομήθηκε, έγινε η νέα κυρίαρχη κατάσταση, με αποτέλεσμα να αποικιοποιηθεί ο βιωμένος κόσμος, και σε κάθε περίπτωση να χάσει εντελώς την αυτονομία του. Ο άνθρωπος έπαψε να είναι πλέον άνθρωπος από την περίφημη ανάπτυξη, δηλαδή αυτή την ολική δομική μετατροπή – μετασχηματισμό, και έγινε τμήμα, εξάρτημα της  κυριάρχησης. Η διαδικασία αυτή με το νεοτεϋλορισμό, που εμφανίστηκε με αιχμή τη νέα τεχνολογία από το 1980 και εδώ, επεκτάθηκε και, από όταν εμφανίστηκε και κυριάρχησε η παγκοσμιοποίηση χωρίς ουσιαστικές αντιστάσεις, έγινε η νέα κυρίαρχη κατάσταση.

Στα πρώτα χρόνια  του ΧΧου αι. η εξέγερση ενάντια στη μετατροπή της οικονομίας στο μονοπωλιακό καπιταλισμό έφθασε ακόμη και σε επαναστάσεις σε όλες τις αναπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες, ακόμη και στην ΕΣΣΔ, σε αντίθεση με την άκριτη υποστήριξη στον αναπτυξιακό - υποτίθεται - τεϋλορισμό από τον  Λένιν. Το ίδιο και μεταπολεμικά μια σειρά άγριων απεργιών  προσπάθησαν να σταματήσουν την επέλαση της δομικής αλλαγής του συστήματος  προς την απο-ανθρωποίηση.

Συγχρόνως σε όλη τη διάρκεια του ΧΧου αι. η μοντέρνα και πρωτοπόρα τέχνη πάλεψε να δημιουργήσει έστω σε επίπεδο μορφών μια χειραφετημένη κοινωνία.

Οι μοντέρνοι και πρωτοπόροι καλλιτέχνες, ζώντας και εργαζόμενοι στο περιθώριο του συστήματος, δημιούργησαν έναν άλλο κόσμο σε αντιπαράθεση, αντεστραμμένα σε σχέση με τον κυρίαρχο κόσμο αξιών, αρχών κ.τ.λ. Μέχρι που άρχισε η προϊούσα ενσωμάτωση από τα μέσα της δεκαετίας  του 1950  η ρήξη ήταν πλήρης, ο αγώνας ολικός. Στη συνέχεια διασπάται το κίνημα της μοντέρνας τέχνης: Η μία τάση παραμένει μοντέρνα και ρηξικέλευθη μέχρι τέλος, έστω και με μερικές διαφοροποιήσεις, επικεντρωμένη πάντα στον αγώνα για απελευθέρωση της (-ων) μορφής (-ών), ενώ  η άλλη, αρχίζοντας από τον Νουβώ ρεαλίσμ και την Ποπ Αρτ, προσαρμόζεται στο ρεύμα και επαναφέρει – ανασκευάζει   το αντικείμενο, και σε κάθε περίπτωση στη μια ή την άλλη μορφή το διατηρεί.

Η σύγχρονη τέχνη που ακολουθεί συνεχίζει έναν πολύμορφο αγώνα μέσα από τις μορφές του μινιμαλισμού, της  Arte pauvera  και γενικότερα της Art conceptuel, αλλά ο ριζικός – ριζοσπαστικός αγώνας έχει τελειώσει, παρά κάποιες συνειδητές προσπάθειες της νεότερης πρωτοπορίας για να βγούμε από το σύστημα, ακόμη να πάμε πέρα από τον κυρίαρχο ορθολογισμό (βλ. Καναγκίνη, Λογοθέτης, Ζούνη, Διοχάντη, Κανιάρης κ.α.)

Στην παγκοσμιοποίηση η αναζήτηση της ελάχιστα διασωζώμενης αυθεντικότητας και η μετα-αισθητική της μοντέρνας τέχνης παραμένει η μόνη διέξοδος για την τέχνη και τη σκέψη, ενώ η επανανθρωποποίηση του ανθρώπου, σύμφωνα με το νεομαρξικό πρόταγμα, παραμένει πάντα το μεγάλο ζητούμενο.

Παγκοσμιοποίηση σημαίνει πλήρης κυριαρχία της αλλοτρίωσης, της πραγμοποίησης και της ορθολογικοποίησης. Παρόλα αυτά, μέσω των διαταραχών που επιφέρει στο σύστημα το ακόμη υπαρκτό κοινωνικό κίνημα και η πάντοτε υπαρκτή εγγενής πολιτισμική αυτονομία, είναι δυνατό να αρθρωθεί ένα νέο μοντέρνο σχέδιο, κοινωνικό,  πολιτισμικό, ιδεολογικό, με όρους πάντοτε ηγεμονίας, όπως ήθελε ο Γκράμσι, ο μεγάλος θεωρητικός των πρωτοποριών με επίκεντρο και στόχο την αναζήτηση της ανθρώπινης απελευθέρωσης…

 

Β. ΦΙΟΡΑΒΑΝΤΕΣ

ΝΕΑ ΚΡΙΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΑΞΗ: ΔΙΑΡΚΗΣ ΕΝΑΝΤΙΟΛΟΓΙΑ

 

 

Με  δύο μαθήματα – διαλέξεις μου στο Τμήμα Εφαρμοσμένων Εικαστικών Τεχνών του Παν/μίου Paris VIII για την Κριτική θεωρία (Σχολή της Φρανκφούρτης) θέτω τις βάσεις για τη συστηματική πλέον Νέα κριτική θεωρία που σιγά-σιγά θ’ακολουθήσει, με επίκεντρο πάντα και αναφορά την πράξη. Το πανόραμα της Κριτικής θεωρίας όπως το είχα παρουσιάσει σκοπτικά με βάση τις σημειώσεις μου δεν κατόρθωσα ποτέ να το συγκροτήσω πλήρως σε κείμενο. Το κείμενο που κατόρθωσα να γράψω και που δημοσιεύω στη συνέχεια στον Πολίτη, μετά από μάχη με τον σκληρό αλτουσεριανό Ελεφάντη,  είναι μια καλή εισαγωγή¹, συνοπτική μεν, αλλά εποπτική και δυναμική, η οποία προαναγγέλει τη νέα θεωρητικοποίησή μου που θα ακολουθήσει:

- Κριτική του τεϋλορισμού-φορντισμού

- Ανάδειξη της σημασίας της κριτικής της Κ.Δ.Ε.

- Κριτική ανάλυση του εποικοδομήματος

- Μοντέρνα κ.α. τέχνη/πολιτισμός.

Η έννοια της κοινωνικής διαίρεσης της εργασίας, έννοια κρίσιμη στον Μαρξ, ιδίως στο Κεφάλαιο², και ειδικά στον 4^ο τόμο του, που ετοίμαζε ο Μαρξ, και ο οποίος έμεινε σε μορφή σημειώσεων, είναι τεράστιας σημασίας. Ο Μαρξ φαίνεται ότι έτεινε να δεχθεί ότι η Κ.Δ.Ε. είχε ήδη αρχίσει ν’αποκτά ένα καθεστώς αυτονομίας, ως αποτέλεσμα των δομικών αλλαγών του καπιταλισμού της εποχής του, όπως αυτός διαμορφώθηκε μετεξελισσόμενος μετά την κρίση των αρχών της δεκαετίας του 1870, σε τέτοιο βαθμό που καθόριζε πλέον τις κοινωνικές συμπεριφορές, στάσεις, τη δομή των τάξεων και των κομμάτων.  Δηλαδή την κοινωνία ολόκληρη, και πρωταρχικά την τέχνη. Ήδη  η εξέγερση της τότε πρωτοπορίας από τις αρχές του 1850, και ιδίως από το 1873 και μετά με την αυτονόμηση του ιμπρεσιονισμού ήταν μια ριζική εξέγερση ενάντια στην νεοεμφανιζόμενη Κ.Δ.Ε., η οποία έτεινε να παγιωθεί χωρίς σοβαρές κοινωνικές-πολιτικές αντιστάσεις. Έτσι, διαμορφώθηκε η νέα ήδη απάνθρωπη κατάσταση του τότε καλπάζοντα καπιταλισμού.

Από τις αρχές του  ΧΧου η εμφάνιση του τεϋλορισμού και του φορντισμού στη συνέχεια επέτειναν την παγίωση αυτής της ήδη αποτρόπαιας κοινωνικής κατάστασης και την έκαναν μάλιστα σύστημα. Έκτοτε το κοινωνικό κίνημα πάλευε με όπλο στην Ιταλία κυρίως τα Εργατικά συμβούλια να ξεπεράσει τη διαίρεση αυτή, αλλά δεν κατόρθωσε πολλά πράγματα παρά την ιστορική ανάλυση – σύλληψη του  Γκράμσι για τον τεϋλορισμό, τον φορντισμό και βέβαια την ιδεολογία και την ηγεμονία. Η μοντέρνα τέχνη συνεχίζει μεν τον αγώνα στις νέες πιο άγριες συνθήκες του ΧΧου αι. σε Ρωσία, Ευρώπη και Αμερική χωρίς αμφιταλαντεύσεις, αλλά το σύστημα δεν καταλαβαίνει τίποτα από μοντέρνα τέχνη. Αντίθετα μάλιστα από ένα σημείο και μετά προσπαθεί να την ενσωματώσει. Και φθάνουμε στο 1947-8, που οι Χορκχάϊμερ – Αντόρνο γράφουν την ιστορική Διαλεκτική του λόγου³, χωρίς να μπορούν να την ολοκληρώσουν, με κομβικό το Κεφάλαιο για την βιομηχανία της κουλτούρας.

Οι Χορκχάϊμερ – Αντόρνο γνωρίζουν την Πολιτεία⁴ του Πλάτωνα, το έργο του Μαρξ καλά και το έργο τoυ νέου ακόμη  Freedmann, φίλου του Λεφέβρ, δρ. φιλοσοφίας, και ο οποίος ασχολείται συστηματικά με το θέμα της Κ.Δ.Ε., υπό την οπτική του αναγκαίου εξανθρωπισμού τουλάχιστον της εργασίας μέσα στον καπιταλισμό. Τα πρώτα κείμενά του έχουν προκαλέσει μεγάλη αίσθηση, και ακολουθούν και πολλά άλλα, προϊόν των ερευνών του στην Ecole de Hautes Etudes, που τότε είναι στην ακμή της, και στην οποία έχει διοριστεί Δ/ντής του νέου Εργαστηρίου της κοινωνιολογίας της εργασίας.

Οι Χορκχάϊμερ – Αντόρνο κάνουν πολλές αναφορές στην Κ.Δ.Ε. και σχεδόν σε όλα τα άλλα κείμενά τους, επισημαίνοντας πάντοτε τη σημασία του θέματος αυτού και της βαθύτερης και ουσιαστικής δομικής ίσως καλύτερα, σχέσης της κοινωνικής διαίρεσης της εργασίας στον μονοπωλιακό καπιταλισμό, που έχει πάρει ακόμη πιο απάνθρωπες μορφές, ιδίως με τη διαίρεση στο εργοστάσιο των εργατών σε 0S⁵ και σε ειδικούς εργάτες, με τους επιστάτες κ.α.

Όμως λείπει  μια συνθετική ανάλυση-προσέγγιση του όλου θέματος. Στη συνέχεια εμφανίζονται οι Γκορζ, Μαλέ και άλλοι κριτικοί κοινωνιολόγοι της εργασίας, που επισημαίνουν και αναδεικνύουν το όλο θέμα. Αλλά την λύση του όλου προβλήματος, τη μεγάλη σύνθεση που έλειπε την δίνει ο Μάης⁶ με την εξέγερση των ΟS στα μεγάλα εργοστάσια και όχι μόνο και μετά στο εργοστάσιο της ΛΙΠ. ΄Εκτοτε η κοινωνιολογία της εργασίας που αναπτύσσεται και έργα της εκδίδονται στη Γαλλία και την Ιταλία   δεν σταματά να αναλύει και να επισημαίνει τη σημασία του θέματος αυτού, αλλά χάνεται η οπτική της ολότητας της εργατικής τάξης. Μόνον ο Πουλαντζάς κρατάει αυτή την οπτική και επισημαίνει τη σημασία της ολικής συνειδητοποίησης της εργατικής τάξης, ειδικά όταν  απομακρύνθηκε από τον σκληρό αλτρουσερισμό. Όμως στη συνέχεια το κίνημα άρχισε να υποχωρεί, ο καπιταλισμός μέσω της συνεχούς δομικής αναδιάρθρωσης ν’αντεπιτίθεται και κυρίως μέσω της αποβιομηχάνισης που προωθεί συστηματικά στην Ευρώπη μεταφέρει όλη την παραγωγή στην Κίνα, το Μπαγκλαντές κ.α. Έτσι ξεχνιέται αυτή η συγκλονιστική απελευθερωτική προβληματική για την απελευθέρωση της σύγχρονης εργασίας, ενώ η απορρύθμιση που ανοίγει την πόρτα στην παγκοσμιοποίηση που θ’ακολουθήσει, αποτελειώνει και την όποια κοινωνική προβληματική.

Έτσι, το κίνημα βαδίζει από ήττα σε ήττα, ενώ ο θεσμοθετημένος πλέον ταξηφιλευθερισμός των Βρυξελλών εισάγει και επιβάλλει την πολιτική των δημοσιονομικών ψυχίων, μόνο και μόνο για επιβίωση των εργαζομένων, οι οποίοι χωρίς τις μεγάλες, τις ιστορικές απεργίες και κινητοποιήσεις τους, που έγιναν  στη συνέχεια του Μάη, μάλλον είχαν παραδώσει τα όπλα. Και η κατάσταση αυτή τείνει ν’αποκτήσει τραγικές διαστάσεις με την ανεξέλεγκτη σήμερα εισβολή της ΤΝ...

  

ΥΣΤΕΡΟΓΡΑΦΟ

Μετά την αυτοκτονία του Πουλαντζά η κριτική κοινωνιολογία ουσιαστικά παύει να υπάρχει.  Ενώ ο Πουλαντζάς ειδικά από όταν αυτονομήθηκε από τον Αλτουσέρ και γενικότερα τον Αλτουσερισμό ασχολούνταν συστηματικά και επισταμένα με τα θέματα που αναδείκνυε το διεθνές κίνημα από την Χιλή και την Αργεντινή, την Πορτογαλία, την Ισπανία, την Ελλάδα, με κύρια αναφορά του πάντοτε την προσπάθεια διερεύνησης της δομής του συστήματος στις αναπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες και πρώτιστα στη Γαλλία, την Αγγλία και την Ιταλία, μερικοί μαθητές του ενώ συνέχισαν την προσπάθεια, έχασαν το καθοδηγητικό νήμα. Κίνημα της νεολουκατσικής ολότητας που ήταν πάντα κύριο στην προσπάθειά του. Έτσι σιγά-σιγά η συστηματική κριτική διερεύνηση του συστήματος ατόνησε, ενώ διαδόθηκαν οι απολογητικές-εξωραϊστικές περιοδολογίες ακόλουθων και ακολουθηστών του Πουλαντζά, και όχι συνεχιστών.

Η κριτική κοινωνιολογία αντικαταστάθηκε έτσι προοδευτικά από την απολογητική του συστήματος, την αντικατάστασή της από την εξιδανικευτική αναπτυξιολογία, και γενικότερα από το ρητό ή υπόρρητο εξωραϊσμό του συστήματος. Η απομάγευση της κριτικής κοινωνιολογίας σε όλη αυτή την καταστροφική μεταλλακτική διαδικασία είναι σοκαριστική, όσο και απωθητική. Η πράξη με την έννοια του Γκράμσι, πρώτου συστηματικού κριτικού του τεϋλορισμού και του φορντισμού, και από τον οποίο είχε επηρεαστεί καθοριστικά και ο Πουλαντζάς, παραμένει όμως επίκαιρη, και στους χαλεπούς καιρούς που ζούμε πλήρους κυριαρχίας του ταξηφιλευθερισμού επί των ερειπίων του νεώτερου – και όχι μόνον – κινήματος, μένει να ξαναανακαλυφθεί. Η αναπτυξιολογία χωρίς ουσιαστικό πλέον λόγο ύπαρξης, καθόσον ο ταξηφιλελευθερισμός οδεύει προς το τέλος του,  έρμαιος των εσωτερικών κυρίως αντιφάσεων και των ανυπέρβλητων αντινομιών του καλεί σε μια νέα κριτική θεωρητική ανασυγκρότηση, με επίκεντρο πάλι την πράξη. Την κριτική απελευθερωτική – χειραφετησιακή πράξη… Ως μια διαρκώς πλέον δομική εναντίωση – εναντιολογία.

 

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Βλ. το πρώτο βιβλίο μας, Ιδεολογική κριτική και αισθητική (Praxis), στο οποίο δημοσιεύσαμε μια πληρέστερη και εκτεταμένη εκδοχή.

2. Μετάφραση – έκδοση Σκουριώτης.

3. Εκδ. Gallimard.

4. Εκδ. Το Βήμα, 4 τόμοι.

5. OS: Ouvriers specialisés: Ανειδίκευτοι εργάτες.

6. Βλ. μεταξύ άλλων, Α. Λεφέβρ, Mai 68. L’ irruption, Syllèpse, Α. Βέμπερ, Πρέπει να απαλλαγούμε από την κληρονομιά του Μάη του 68;, Ηλίβατον.